دعوت كنندة بى عمل، چون تير انداز بدون كمان است.
مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت

گزارشي از نسخ خطي نهج‌البلاغه موجود در کتابخانه آية الله مرعشي نجفي

دستنوشته  هاي کهن از کلام امير (علیه السلام)

سيد رضي را از أشعر شعراي زمان خود دانسته اند به همين دليل وي در متون ديني به جنبه هاي بلاغي کلام توجه بيشتري داشت و در ميان سخنان اميرالمؤمنين علي عليه السلام نيز آنهايي را جمع-آوري کرده است که جنبه بلاغي برجسته اي داشته و به همين جهت نام کتاب را نهج البلاغه نهاده است.

توجه به جنبه هاي بلاغي باعث شده تا سيد رضي دغدغه چنداني نسبت به اسناد تاريخي اين سخنان نداشته باشد. اما نهج البلاغه در ميان دانشمندان جهان اسلام از چنان اهميتي برخوردار بوده است، که همانند بسياري از کتب معتبر و مستند تاريخي مورد استنساخ قرار گرفته و نسل به نسل تا به امروز منتقل شده  است. در ايران نيز بيش از هفتاد نسخه نفيس از نهج البلاغه شناسايي و معرفي شده که تعداد قابل توجهي از آنها يعني حدود سي نسخه از آنها يعني در کتب خطي کتابخانه آيت الله -مرعشي نگهداري مي شود. آنچه در ادامه مي خوانيد گزارشي از نسخ قديمي نهج البلاغه اين کتابخانه مي باشد

قديمي ترين نسخه نهج البلاغه  در ايران

دکتر محمد  مهدي جعفري اکثر اوقات علمي خويش را به مطالعه درباره نهج البلاغه و بررسي اسناد و مدارک اين کتاب گذارانده است و پايان نامه دکترايش نيز تصحيح نسخه اي از نهج البلاغه متعلق به قرن دهم هجري بوده  است.

نظر وي را درباره قديمي ترين نسخه نهج البلاغه موجود در ايران جويا شديم. وي در اين باره گفت: «نسخه اي از نهج البلاغه در کتابخانه آيت الله  مرعشي موجود است که به صورت عکسي نيز چاپ شده است. در اين نسخه، تاريخ کتابت ذکر شده است. رقم صدگان آن (4) است. رقم يکان نيز (9) است. ولي رقم دهگان آن چندان خوانا نيست. يا 6 است يا (9). اما به هر حال يا متعلق به سال 469 هجري قمري است يا سال 499 که به نظرم قديمي ترين نسخه نهج البلاغه است.

اگر چه نسخه ديگري هم سالها پيش توسط مرحوم حسن سعيد (چهلستوني) چاپ شده  است.. مرحوم چهلستوني مدعي بود که اين نسخه را از کتابخانه شخصي آقاي بصيري در شيراز يافته است. او معتقد بود اين نسخه به سال 420 هجري تعلق دارد. اما خط شناسان اين ادعا را تأييد نکرده اند.

گفتني است در فهرستي که سيد احمد حسيني اشکوري بر اساس تحقيق مرحوم علامه  عبد العزيز طباطبايي تهيه کرده است. نسخه موجود در کتابخانه آيت الله  مرعشي  نجفي به سال 469 در صدر قرار گرفته  است.

کتاب گرانسنگ نهج البلاغه، اثر دانشمند برجسته شيعي در سده پنجم هجري محمد بن حسين موسوي معروف به سيد-رضي (متوفي 406) يکي از مشهورترين کتابهاي اسلامي است که آن را أخ القرآن نيز ناميده اند. اين اثر در برگيرنده منتخبي از خطبه ها، نامه ها، و سخنان حضرت اميرالمؤمنين علي (علیه السلام) است که داراي مطالب متنوع در موضوعات گوناگون است. عده اي آن را در رديف کتابهاي حديث ثبت کرده اند و برخي در شمار کتب اخلاق و مواعظ، و بعضي در رديف کتابهاي ادبي، و دسته اي هم آن را از جمله کتابهاي حکمت و کلام دانسته اند. البته همه نظريه ها را مي توان صحيح دانست، چه، اين کتاب مجموعه اي از مطالب مختلف و دريايي از علوم و معارف است که هيچ کس نمي تواند از آن بي-بهره باشد. تاکنون اين اثر ارزشمند به چندين زبان ترجمه و چاپ شده و نيز بيش از 150 شرح شناخته شده، به فارسي و عربي، بر آن نوشته اند، که تعدادي از آنها چاپ و منتشر گرديده  است. نسخه هاي بسيار کهن و نفيسي از اين اثر جاودانه در کتابخانه مختلف عمومي و خصوصي داخل و خارج کشور وجود دارد که در هيچ يک از آنها، به تعدادي که در کتابخانه بزرگ حضرت آيت الله العظمي  مرعشي (ره) موجود است، وجود ندارد.

اينک به معرفي 25 نسخه بسيار نفيس و کهن از کتاب نهج البلاغه - که در اين کتابخانه وجود دارد - مي پردازيم. يادآور مي شود که نسخه هاي نفيس ديگري در کتابخانه آيت الله  مرعشي وجود دارد، که کهن و قديمي نيستند، لکن از لحاظ تصحيح و مقابله و دستخط علما و دانشمندان، از اهميت ويژه برخوردارند که ما در بيان معرفي اجمالي آنها بسنده مي-کنيم.

1. نوع خط: نسخ معرب

2. کاتب: حسين فرزند حسين مؤدب

3. تاريخ کتابت: ذيقعده سال 469

عنوانها و نشانيها: مشکي درشت

تعداد برگ: 171 تعداد سطر: 21

نوع جلد: تيماج مشکي ضربي با ترنج و لچک ترنج

اندازه متن کتاب: 5/135/9 سانتيمتر

اندازه جلد: 5/26× 5/12 سانتيمتر

شماره ثبت: 3827 نوع کاغذ: خانبالغ

آغاز: «حمدالله الذي جَعَل الحمد ثمناً لنعمائه و معاذاً من بلاثه، وسيلا الي جنانه،و سبباً لزيادة احسانه...»

انجام: «و هذا حين انتهاء الغاية الي قطع المختار من کلام أميرالمؤمنين عليه السلام...»

در حاشيه تصحيح شده و حاشيه نويسي اندکي دارد. هشت برگ آغاز نسخه، نونويس شده، و روي برگ آغاز و چند موضع ديگر، مهر سيد علي الموسوي و الراجي زين العابدين بن  علي  موسوي آمده است. در پايان جزء اول نسخه نشاني قرائتي است از محمد فرزند بندار، بدين عبارت: «قرأ علي هذا الجزء شيخي الفقيه الاصلح، ابو عبد الله الحسيني رعاه الله و کتب محمد بن علي احمد بن بندار بخطه في جمادي آخرة سنه تسع و تسعين و أربعمأة هجرية عظم الله يمنها بمنه.» از اين عبارت بر مي آيد که ابن المودب کاتب نسخه استاد ابن بندار بوده است و معمولاً در آن سده ها، استاد، کتاب را براي شاگرد خود مي خوانده، و اين يکي از راههاي اجازات نقل حديث بوده است. شرح حال ابن مؤدب در چند موضع از جلد دوم کتاب رياض العلماء و حياض الفضلاء، تأليف مولي عبدالله افندي اصفهاني در هفت جلد از انتشارات اين کتابخانه، آمده است.

همچنين در طبقات أعلام الشيعه ص 61 و الثقات العيون، ص 71 و أعيان الشيعه ، ج 5 ، ص 473 و ج6 ،ص 139 آمده است. بدين عبارت «أبو عبد الله الحسين بن الحسن بن الحسين المؤدب الفقيه، من الاعلام المقاربين لعصر الرضي و المرتضي و ، و هو من علماء الشيعه، و قد أجازة تلميذه الشيخ محمد بن علي بن احمد بن بندار رواية نهج البلاغه باجازة...» که عبارت آن همان است که از ابن بندار نقل شد. ناگفته نماند که اين نسخه همان نسخه اي است که افندي در کتاب رياض العلماء از آن نام مي برد و در کتابخانه شخصي او موجود بود و هم اکنون در اين کتابخانه نگهداري مي-شود. تاريخ کتابت اين نسخه، دقيقاً سال 469 ق است؛ لکن بعضي احتمال داده اند که سال 499 ق باشد و اين تاريخ با حروف کتابت نسخه مغاير است.

اين نسخه از نظر قدمت تاريخ کتابت، و نيز کاتب نسخه، که از دانشمندان مشهور سده پنجم هجري است بسيار نفيس و چنين نسخه اي با اين قدمت و کتابت و نفاست در هيچ کتابخانه اي وجود ندارد. 2. نوع خط: نسخ معرب

تاريخ کتابت: اوايل سده ششم هجري

عنوانها و نشانيها: ثلث مشکي درشت

تعداد برگ: 109 تعداد سطر: 11

نوع جلد: تيماج قهوه اي از سده هفتم هجري

اندازه متن کتاب: 19× 5/11سانتيمتر

اندازه جلد 24× 16 سانتيمتر

شماره ثبت: 2310

نسخه در حاشيه تصحيح شده است. روي برگ آغاز نسخه اجازه اي است به خط مصدق حسن فرزند حسين که براي ابوالمظفر  محمد، فرزند زين العابدين ابي العز احمد فرزند جلال الدين ابوالمظفّر محمد، فرزند عبيدالله، فرزند جعفر در رجب سال 529 ق نوشته شده است. در يک برگ، قبل از برگ آغاز نسخه، تملک علاء الدين شعار و نجم الدين فرزند محمد، حلبي حنفي انصاري معروف به ابن الحلفاء، و احمد، فرزند احمد هاشمي، در هشتم جمادي الاول 705 ق، و نيز تملّک هادي فرزند ابراهيم، فرزند علي محمد، فرزند علي، فرزند فرج، و همچنين درويش علي فرزند علاء الدين شعار آمده است. اين نسخه نيز از نظر قدمت تاريخ کتابت، بسيار نفيس و فوق العاده اهميت دارد، و شامل خطبه هاي کتاب تا جمله «و من کلام له عليه السلام في معني طلحه و الزبير» است.

3-نوع خط: نسخ معرب درشت ممتاز

تاريخ کتابت: اوايل سده ششم هجري

عنوانها و نشانيها: مشکي درشت

تعداد برگ 135 تعداد سطر: 13

نوع جلد: تيماج زرد عطف تيماج، قهوه اي سوخته

اندازه متن کتاب:5/18× 5/10 سانتيمتر

اندازه جلد: 24× 15 سانتيمتر

شماره ثبت: 3573 نوع کاغذ: خانبالغ

برگ آغاز نسخه افتاده و شامل جزء اول کتاب است. اين نسخه از لحاظ قدمت تاريخ کتابت فوق العاده اهميت دارد. از لحاظ خط نيز بسيار ممتاز و اوج هنر خطاطي در اوايل سده هشتم هجري است.

4- نوع خط: نسخ معرب

تاريخ کتابت: سده ششم هجري

عنوانها و نشانيها: شنگرف و مشکي درشت و سبز

تعداد برگ: 311 تعداد سطر: 12

نوع جلد: تيماج قهوه اي

اندازه متن کتاب: 5/1311 سانتيمتر

اندازه جلد: 5/21× 17 سانتيمتر

شماره ثبت: 154

نسخه داراي حاشيه نويسي است. روي برگ آغاز نام کتاب و مؤلف با خط ثلث با شنگرف و چند بيت در مدح کتاب آمده   است. و نيز پشت برگ آغاز در ميانه نقش رنگين و نيز در برگ دوم در ميانه نقش رنگين ديگري آمده که متأسفانه رطوبت ديده و فرسوده شده است. در حواشي ابياتي در مدح کتاب و نيز تملکهايي از حسين فرزند حيدر حسيني کرکي، و محمد شريف، فرزند شمس الدين محمد آمده  است.

برگ 22 و انجام نسخه نويسي نونويس شده است. روي برگ پايان تاريخ ولادت احمد  شريف  حسيني فرزند شمس الدين -محمد، مدعو به جان بابا، در روز پنج شنبه 23 رمضان سال 939 ق آمده  است. دستخط مبارک مرحوم آيت الله  العظمي -مرعشي  نجفي  (ره ) در برگ قبل از آغاز نسخه چنين آمده است: «کتاب نهج البلاغه من کلام الامام امير المؤمنين - روحي له الفداء - و النسخة هذه نفيسه جداً من کتابات المائة السادسة و في حواشيها کلمات و تعاليق متخذة منقولة من شرح البيهقي و الکيدري و شرح العلامه السيّد فضل الله  الحسني الراوندي و غير هم، و في بعض مواضعه... بالذهب المحلول و بالجملة هي من تراث السافلين، فليغتنم قدرها، حرره العبد الکئيب شهاب الدين الحسيني المرعشي النجفي 1380 ق.» 5- نوع خط: نسخ معرب

تاريخ کتابت: اوايل سده ششم هجري

عنوانها و نشانيها: مشکي درشت

تعداد برگ: 65 تعداد سطر: 17

نوع جلد: گالينگور قهوه اي عطف تيماج نيز قهوه اي

اندازه متن کتاب: 16× 12 سانتيمتر

اندازه جلد: 5/19× 5/15 سانتيمتر

شماره ثبت: 4918

برگهاي اين نسخه پراکنده و فرسوده است و تا حدودي مرمت شده  است. آغاز و انجام آن افتاده است.

6- نوع خط: نسخ معرب

تاريخ کتابت: سده ششم هجري

عنوانها و نشانيها: مشکي درشت

تعداد برگ: 18 تعداد سطر: 17

نوع جلد: گالينگور قهوه اي عطف تيماج نيز قهوه اي

اندازه متن کتاب: 5/16× 5/12 سانتيمتر

اندازه جلد: 19× 5/15 سانتيمتر

شماره ثبت: 5869 نوع کاغذ: خانبالغ

برگهايي از اين نسخه افتاده است و پراکندگي بسيار دارد و آغاز و انجام آن افتاده  است.

7- نوع خط: نسخ

کاتب: قوام الاسلام ابو اسحاق اسماعيل فرزند يعقوب فرزند جندي

تاريخ کتابت: اوايل ذي القعده سال649ق

عنوانها و نشانيها: مشکي درشتتر از متن، فاصله‌ها، نقطه شنگرف

تعداد برگ: 221 تعداد سطر: 15

نوع جلد: تيماج قهوه اي ضربي با ترنج عطف شيرازه

اندازه متن کتاب: 5/13×5/9 سانتيمتر

اندازه جلد: 17×14سانتيمتر

شماره ثبت: 55 نوع کاغذ: سمرقندي

کاتب نسخه، يکي از شارحان نهج البلاغه است. حاشيه نويسي مختصر دارد. برگ آغاز و برگهاي 96-105-19-108 نسخه نونويس شده  است. برگها پراکندگي دارد. روي برگ آغاز، تملک خليل مدرس عبد العظيم در 29 شعبان سال 1309 و شاگرد او محمد کاظم الموتي آمده است. داراي مهر مربع «اللهم صل علي محمد و آل محمد» و مهر مربع ديگري که خوانا نيست. همچنين تملک ملا کريم، فرزند ملا حسن، در پايان نسخه آمده است. اسامي ائمه اطهار (علیه السلام) و القاب آنان، در يک برگ، در پايان نسخه آمده است. اين نسخه نيز يکي از نفيس ترين نسخه هاي موجود نهج البلاغه به شمار مي آيد. دستخط مبارک بيانگذار و مؤسس کتابخانه حضرت آيت الله العظمي مرعشي نجفي (ره) در چهار برگ قبل از آغاز نسخه آمده است که اشعاري را به عربي در مدح نهج البلاغه از شرح نهج البلاغه کيدري، موسوم به حدائق الحقائق و نيز از شرح عبد الرحمان فرزند عتايقي، و اشعار ديگري از ابو يوسف يعقوب، فرزند احمد نيشابوري، و شيخ حسن فرزند فادار قمي، مرقوم داشته اند. 8.- نوع خط: نسخ معرب

کاتب: سده هفتم قمري

تاريخ کتابت: مشکي درشت

عنوانها و نشانه ها: 188 تعداد سطر: مختلف 20 تا 23

نوع جلد:گالينگور قهوه اي

اندازه متن کتاب: 15×10 سانتيمتر

اندازه جلد: 5/19×13 سانتيمتر

شماره ثبت: 5690

نسخه در حاشيه تصحيح شده  است. روي برگ آغاز اجازه اي است که يحيي فرزند سعيد براي عز الدين حسن، فرزند علي فرزند محمد، فرزند علي معروف به ابن الابزر حسيني در 27 شعبان سال 655 ق با دستخط مبارک خود نوشته -است. همچنين روي برگ دوم قبل از آغاز اجازه ديگري است که ابوالفضل راوندي براي علاء الدين علي فرزند يوسف، فرزند حسن، به خط مبارک خود نوشته است. تملک محمد، فرزند سليمان، در ششم شوال سال 679 ق در کنار آن آمده، و نيز در برگ بعد، استاد قطب راوندي به کتاب و اجازه وي به زين العابدين ابو جعفر محمد فرزند عبدالحميد فرزند محمد آمده است.

اين نسخه نيز يکي از نفيس ترين نسخه  هاي موجود نهج البلاغه است. چهارده برگ از پايان، و چند برگ در ميانه، در رجب سال 1041 ق به خط محمدباقر واعظ نويس شده است. در برگ قبل از آغاز، اشعاري به عربي، در مدح کتاب نهج البلاغه آمده  است.

9.نوع خط:نسخ معرب

کاتب: حسن، فرزند مهدي علوي حسني آملي بهلوي

تاريخ کتابت: نيمه ربيع الاول سال 677 ق

عنوانها و نشانيها: شنگرف

تعداد برگ: 197 تعداد سطر: 17

جلد: تيماج قهوه اي ضربي، عطف تيماج مشکي

اندازه متن کتاب: 5/17 × 5/10 سانتيمتر

اندازه جلد: 25× 16 سانتيمتر

شماره ثبت: 3994

نسخه اندکي رطوبت ديده و فرسوده شده  است. نيمه اول آن تصحيح شده، و در حاشيه علامت مقابله دارد. برگ آغاز افتاده  است.

10.نوع خط: نسخ درشت

کاتب:محمد فرزند عبد المکارم

تاريخ کتابت: سال 680 ق

عنوانها و نشانه ها: شنگرف درشت يا سبز

تعداد برگ: 214تعداد سطر: 13

نوع جلد: تيماج مشکي ضربي با ترنج و لچک ترنج خردلي

اندازه متن کتاب: 5/21× 16 سانتيمتر

اندازه جلد: 34× 25 سانتيمتر

شماره ثبت:8665

در فاصله هاي مطالب کتاب، دايره هاي شنگرف و طلا آمده و برگها مجدول به شنگرف است. برگ آغاز دو صفحه با نقوش بسيار زيبا از طلاي ناب و شنگرف آرايش داده شده و پشت برگ آغاز، در ميانه، دايره زرين با آب طلاي ناب و سفيداب و نيز در چهار گوشه، چهار دايره رنگين کوچک بسيار نفيس ترسيم شده که نسخه را از نظر هنري با اهميت ساخته است. 11-نوع خط: نسخ معرب

تاريخ کتابت: يکشنبه غره شعبان سال 698 ق

عنوانها و نشانه ها: شنگرف يا مشکي درشت

تعداد برگ: 140سطر مختلف 12 تا 14

نوع جلد: تيماج قهوه اي

اندازه متن کتاب: 5/10×8 سانتيمتر

اندازه جلد: 17×12سانتيمتر

شماره ثبت:6851

آغاز نسخه افتاده است و برگها پراکندگي دارد. کتابت نسخه در پايان جزء اول آمده است. در حاشيه تصحيح شده و حاشيه نويسي بسيار دارد. تعدادي از برگهاي نسخه در سده نهم هجري نونويس شده است. کتابت 28 برگ پاياني نسخه از سده ششم هجري است. برگ پاياني نسخه افتاده  است. اين نسخه در سه تاريخ متفاوت و سه نوع خط کتابت شده  است.

12. نوع خط: نسخ

تاريخ کتابت: سده هفتم هجري

عنوانها و نشانه ها: شنگرف

تعداد برگ: 166 تعداد سطر: مختلف: 17 تا 21

نوع جلد: گالينگور، عطف تيماج، قهوه اي

اندازه متن کتاب: 17×11 سانتيمتر

اندازه جلد: 22×15 سانتيمتر

شماره ثبت: 4745

پاره اي از برگهاي پاياني نسخه، بعد از تاريخ کتابت، و به خط کاتب ديگر نوشته شده است. برگهاي پاياني نونويس شده است.برگ آغاز افتاده است.

13.نوع خط: نسخ معرب

تاريخ کتابت: اوايل سده هفتم هجري

عنوانها و نشانه ها: شنگرف و مشکي درشت

تعداد برگ: 78 تعداد سطر: 14

نوع جلد: تيماج قهوه  ي ضربي با ترنج

اندازه متن کتاب: 14×12 سانتيمتر

اندازه جلد: 20× 5/16 سانتيمتر

شماره ثبت:10471

نسخه در حاشيه تصحيح شده است و اندکي حاشيه نويسي دارد، و شامل برگهايي از باب اول و دوم کتاب است. برگها پراکندگي دارد. آغاز و انجام آن افتاده است. 14. نوع خط: نسخ و ثلث

تاريخ کتابت: اواخر سده هفتم هجري

عنوانها و نشانه ها: مشکي درشت

تعداد برگ: 310 تعداد سطر: 11

نوع جلد: تيماج خردلي با ترنج

اندازه متن کتاب: 5/25×17 سانتيمتر

اندازه جلد: 35×25 سانتيمتر

شماره ثبت: 11208 نوع کاغذ: خانبالغ

نسخه تصحيح شده  است و در حواشي علامت مقابله دارد. کمي رطوبت ديد و فرسوده شده است. وقفنامه نسخه در آغاز جزء دوم کتاب از فرزند محمد هاشم محمد مقيم با مهر «العبد المذنب محمد مقيم» آمده است. نام کتاب را به رسم مکتب بغداد در شمسه و تذهيب طلا و لاجورد آورده اند، نسخه بسيار نفيسي است. مجدول با آب طلاي ناب و خط نسخ بسيار زيبا.

15.نوع خط: نسخ

تاريخ کتابت: سده هفتم هجري

عنوانها و نشانه ها: شنگرف و سبز و مشکي و طلا با خط ثلث درشت

تعداد برگ: 198 تعداد سطر: 23

نوع جلد: تيماج قهوه اي ضربي با ترنج

اندازه متن کتاب: 5/16×8 سانتيمتر

اندازه جلد: 22×11 سانتيمتر

شماره ثبت:3670

در فواصل ابواب نسخه صفحاتي از طره با نقوش مختلف از سفيداب و آب طلاست و فواصل کلمه ها با دايره هاي زرين طلا پر شده است. مختصري حاشيه  نويسي دارد. قبل از آغاز و بعد از پايان نسخه چند برگ شامل رساله هاي کوچکي به عربي آمده   است. چند رساله کوچک قبل و بعد از اين نسخه با همان کتابت آمده است؛ از جمله: 1- التفاسير المرتضوية ؛ شامل رواياتي از اهل سنت به عربي 2. مناجات امير المؤمنين (علیه السلام) ؛ 3. نثر اللالي4. الوصايا لابنه امير المؤمنين الحسن بن علي 5. المعشرات 6. اشعار مختلف عربي.

16- نوع خط: نسخ و ثلث و نستعليق

تاريخ کتابت: اواخر سده هفتم هجري

عنوانها و نشانه ها: مشکي درشت

تعداد برگ: 179تعداد سطر: 15

نوع جلد: تيماج خردلي ضربي با ترنج و لچک ترنج

اندازه متن کتاب: 5/22×5/15 سانتيمتر

اندازه جلد: 5/30×21 سانتيمتر

شماره ثبت: 5850 نوع کاغذ: سمرقندي

نسخه بسيار نفيسي است. خط متن با نسخ زيبا از سده هفتم هجري و عنوانها با ثلث و زيرنويس فارسي با شنگرف و خط نستعليق بسيار زيبا از اواخر سده نهم هجري خط متن اين نسخه نمونه گويايي از تکامل خط نسخ در سده هفتم هجري است.

دستخط مبارک مؤسس و بيانگذار کتابخانه در پشت برگ آغاز چنين آمده است: «نهج البلاغه و اکثرها من الخطوط المائه السابعة» دو مهر بيضي در همين برگ آمده که قابل خواندن نيست. 29 برگ از آغاز و يک برگ از انجام نسخه نونويس شده است. 17. نوع خط: نسخ

کاتب: حاج محمد فرزند محمد فرزند علي رشيد الدين

تاريخ کتابت: سه شنبه يازدهم رجب سال 702 ق

عنوانها و نشانه ها: شنگرف

تعداد برگ: 272تعداد سطر: 15

نوع جلد: تيماج عسلي ضربي با ترنج

اندازه متن کتاب: 9×6 سانتيمتر

اندازه جلد: 14×10 سانتيمتر

شماره ثبت: 11472

نسخه در حاشيه تصحيح شده و اندکي حاشيه نويسي دارد. برگهايي از آغاز و انجام آن افتاده است کتابت نسخه در برگ 169 آمده است. اين نسخه نفيس از لحاظ قطع کوچکترين نسخه نفيس نهج البلاغه در اين کتابخانه است که اصطلاحاً آن را جيبي ناميده اند. معمولاً علما و دانشمندان گذشته در سفرها که با چهار پايان تردد مي کردند, با خود نسخه هاي کوچکي حمل مي کردند که از لحاظ حجم، کوچک، و بتوانند آن را به راحتي مطالعه کنيد.

18. نوع خط: نسخ معرب

کاتب: احمد فرزند محمد فرزند جعفر فرزند احمد معروف به ربّان

تاريخ کتابت: ششم رمضان سال 703 ق

عنوانها و نشانه ها: مشکي درشت

تعداد برگ: 213تعداد سطر: 17

نوع جلد: گالينگور عطف و لبه برگردان با تيماج قهوه اي

اندازه متن کتاب: 5/17×11سانتيمتر

اندازه جلد: 22×5/15سانتيمتر

شماره ثبت:3741 محل کتابت: جزيره اوال بحرين

در انجام اين نسخه گفته هايي کوتاه از کلمات حضرت امير المؤمنين (علیه السلام) در دو برگ آمده، که کاتب نسخه مي گويد در عهد مصنف بر کتاب افزوده شده است کاتب اين نسخه را از روي نسخه شمس الدين محمد فرزند خزعل - که آن نسخه نيز از روي نسخه مقابله شده با نسخه ابن سکون نوشته شده- کتابت کرده  است. نسخه داراي اندکي حاشيه نويسي است. برگ هفتم نونويس شده  است. روي برگ آغاز مطالبي نوشته  شده که فرسوده شده، و قابل خواندن نيست. 19- نوع خط: نسخ معرب

تاريخ کتابت: نوزدهم ربيع الاول سال 707 ق

عنوانها و نشانه ها: طلا و لاجورد

تعداد برگ: 609 تعداد سطر: 17

نوع جلد: تيماج قرمز ضربي و طلاکوب

اندازه متن کتاب: 5/17×5/12 سانتيمتر

اندازه جلد: 24×5/14 سانتيمتر

شماره ثبت: 4460

اين نسخه را محمد مؤمن فرزند اسماعيل در روز يکشنبه از ماه جمادي الآخر سال 1067 ق مقابله و تصحيح کرده است. پاره اي از برگها مرمت شده  است. نسخه مجدول به طلا و مرکب و لاجورد است. اندکي هم حاشيه نويسي دارد.

20.نوع خط: نسخ معرب زيبا

کاتب: حسن فرزند محمد فرزند ابو الحسن آوي

تاريخ کتابت: چهارشنبه بيستم ربيع الاول سال 708 ق

عنوانها و نشانه ها: شنگرف و مشکي درشت

تعداد برگ: 157تعداد سطر: 17

نوع جلد: تيماج قرمز ضربي با ترنج و لچک ترنج زيبا

اندازه متن کتاب: 21×16 سانتيمتر

اندازه جلد: 31×23 سانتيمتر

شماره ثبت: 1/4556 محل کتابت: ساوه

روي برگ آغاز نسخه، تملکي به تاريخ 810 ق و تملک ديگري از ضياء الدين  محمد، فرزند قطب الدين  محمد، فرزند نظام الدين علي، فرزند رکن الدين  مسعود طبيب شيرازي، با مهر دايره اي «و کان الله عليما حکيما» و نيز تملک مسعود فرزند احمد کاشاني در سال 1240 ق در اصفهان آمده است که نسخه را در همان سال در اصفهان به مبلغ ده تومان خريداري کرده است. اين نسخه تصحيح شده و علامت مقابله دارد. کاتب نسخه از اهالي روستاي آوه، در نزديکي شهرستان ساوه است که در قديم شهر آبادي بوده و دانشمندان بسياري در آن نشو و نما کرده اند از جمله ابوالفتوح  احمد فرزند ابوعبدالله بلکو فرزند ابو طالب آبي و يا آوي است که از شاگردان علّامه حلي در سده هشتم هجري بوده است.

21. نوع خط: نسخ معرب

تاريخ کتابت: اوايل سده هشتم هجري

عنوانها و نشانه ها: ثلث مشکي درشت

تعداد برگ: 58 تعداد سطر: 34

نوع جلد: تيماج قرمز ضربي با ترنج و سرترنج

اندازه متن کتاب: 5/18×12 سانتيمتر

اندازه جلد: 24×5/16 سانتيمتر

شماره ثبت:5705

نسخه در حاشيه تصحيح شده و حاشيه نويسي دارد.روي برگ آغاز اجازه اي است که به علت فرسودگي و مشخص نيست. در برگ پاياني دستخط ابو الحسين عبد الرحيم فرزند دوير فرزند حسين فرزند عبدالرحيم فرزند سيف فرزند حسن ديلمي در رجب سال 777ق آمده که نسخه را نزد محي السنه مجدالدين ابوالفضل عبد الله فرزند محمود فرزند مودود، فرزند محمود بلدجي موصلي خوانده  است.

پشت برگ پاياني نيز تملک کمال الدين فرزند شهاب الدين ساوي فرزندش به سال 966 ق آمده  است. نسخه رطوبت ديده و فرسوده شده  است.

22. نوع خط: نسخ معرب

تاريخ کتابت: سده هشتم هجري

عنوانها و نشانه ها: مشکي ضربي، با ترنج

تعداد برگ: 64 تعداد سطر: 15

نوع جلد: تيماج مشکي ضربي، با ترنج

اندازه متن کتاب: 5/13×10 سانتيمتر

اندازه جلد: 18×5/14 سانتيمتر

شماره ثبت: 3341

برگهايي آغاز و انجام اين نسخه افتاده  است. اين نسخه رطوبت ديده و فرسوده شده و آن گاه در کتابخانه آيت الله مرعشي مرمت گرديده است. 23. نوع خط: نسخ معرب

کاتب: علي فرزند عبدالله استادي ايراني

تاريخ کتابت: دوشنبه، پنجم ربيع الاول سال 806 ق

عنوانها و نشانه ها: شنگرف يا مشکي با شنگرف

تعداد برگ: 174 تعداد سطر: 19

نوع جلد: برون، تيماج قهوه اي، درون، تيماج قرمز با لبه برگردان

اندازه متن کتاب:5/17×5/9 سانتيمتر

اندازه جلد: 5/25×5/15 سانتيمتر

شماره ثبت: 5201 محل کتابت: آمل طبرستان

نسخه در حاشيه تصحيح شده و اندکي حاشيه نويسي دارد. در برگهاي قبل از نسخه، تملک گنجعلي با مهر بيضي «و رفعناه مکانا عليا» و نيز روي برگ آغاز تملک مظفر علي آمده است، وقفنامه اي در پشت برگ آغاز چنين آمده است: «وقف عام بر مؤمنان اثني عشري کثر الله امثالهم، و به شرح وقفنامچه از کتب وقفي آقا محمد علي انبار اين نهج البلاغه خط ميرزا عليرضا را نيز وقف نمود. در سنه 23 شهر رمضان 1103 و صيغه گفته شد.» کاتب نسخه را براي خودش کتابت نموده است. قبل از آغاز دو برگ مطالب متفرقه نوشته شده  است.

24. نوع خط: نسخ معرب و ترجمه نستعليق

کاتب: محمد فرزند سلطان حافظ

تاريخ کتابت: پنجشنبه رمضان سال 891 ق

عنوانها و نشانه ها: شنگرف

تعداد برگ: 155 تعداد سطر: 13

نوع جلد: تيماج قرمز

اندازه متن کتاب: 6×16 سانتيمتر

اندازه جلد: 36×25 سانتيمتر

شماره ثبت: 1/826

روي برگ آغاز، تملک حسن ،فرزند عبد الغني به سال 1145ق و مهر بيضي «ظني بالله حسن» و تملک حسين فرزند عبدالغني حسيني و مهر مربع «العبد محمد حسين الحسيني» آمده  است. دستخط مؤسس و بيانگذار کتابخانه نيز در پشت برگ اول نسخه آمده  است.

25. نوع خط: نسخ عنوانها ثلث

تاريخ کتابت: اوايل سده نهم هجري

عنوانها و نشانه ها: شنگرف

تعداد برگ: 496 تعداد سطر: 9

نوع جلد: ساغري فرسوده مشکي ضربي با ترنج عطف تيماج قهوه اي روشن

اندازه متن کتاب: 5/16×5/10 سانتيمتر

اندازه جلد: 24×5/16 سانتيمتر

شماره ثبت: 11173نوع کاغذ: خانبالغ

نسخه اندکي حاشيه نويسي دارد. برگها مجدول به طلا و مرکب و داراي سرلوح زيبا از طلا و لاجورد است. چند مهر دايره اي در آغاز نسخه آمده است. خط اين نسخه، نمونه اي از خطوط اواخر سده هشتم و اوايل سده نهم هجري است. سه سر لوح زيباي مکتب خراسان و جداول طلاي ناب، با جلد ساغري همزبان آرايش داده شده است. متأسفانه بر اثر غفلت از حاشيه نسخه، برش بسياري صورت گرفته است. پشت برگ نخست، تملک علي ماروني، و چند بيت عربي در مدح کتاب نهج البلاغه از ابوعلي حسن فرزند فادار آمده  است. همچنين چند مهر دايره اي در آن برگ چنين آمده  است: «و مبشراً برسول يأتي من بعدي اسمه أحمد» «الواثق بالله الملک العلي ابن الشهيد العاملي» «الهي فانشرني علي دين أحمد»

فهرست نسخه هاي جديد

1. خط نسخ از محمد صادق فرزند محمد شفيع يزدي، در روز شنبه 23 ذي الحجه سال 1132ق. از روي نسخه ابو-الفتوح احمد، فرزند ابو عبد الله بلکوه، فرزند ابوطالب آبي و او از نسخه ضياء الدين فضل الله فرزند علي فرزند عبيد الله فرزند محمد حسيني راوندي، و او از روي نسخه شريف رضي. شماره ثبت:273.

2. خط نسخ معرب، از سده يازدهم هجري، روي برگ پاياني نسخه، آمده است که علامه ملا محمد باقر مجلسي، مؤلف بحار الانوار براي مولي غياث الدين محمد در هشتم رجب سال 1092 ق نوشته  است. شماره ثبت:401.

3. خط نستعليق در شانزدهم رمضان سال 1300ق نسخه هنري زيبا، متن کتاب و عناوين با خط درشت برگها مجدول به مشکي و لاجورد و شنگرف و طلا برگها در رنگهاي گوناگون شماره ثبت: 414.

4. خط نستعليق معرب زيبا و ممتاز از حسن فرزند حيدر شيرازي در سال 1099 ق از روي نسخه اي به خط ياقوت مستعصمي در ذي القعده سال 601 ق و او از روي نسخه شريف رضي و او از نسخه شريف رضي شماره ثبت: 774.

5. خط نسخ معرب از سده يازدهم هجري نسخه هنري زيبا برگها مجدول به مشکي و طلا شماره ثبت: 872.

6. خط نسخ زيبا، کتابت سده يازدهم هجري، نسخه، هنري، برگ آغاز داراي سر لوح رنگين، قبل از آغاز، در يک برگ دستخط آيت الله العظمي مرعشي نجفي (ره) در سال 1348 ق آمده  است که فوايدي در خصوص کتاب نهج البلاغه از جد اعلاي خود مرقوم داشته اند. شماره ثبت:1/3203

7. خط نسخ معرب از سده يازدهم هجري نسخه مجدول با مشکي و زر. اين نسخه در يمن بوده و خط آن از خطوط زيدي است. شماره ثبت: 1/3817.

8. خط نسخ از سده يازدهم هجري از روي نسخه ابو الفتوح احمد فرزند ابو عبد الله فرزند ابو طالب آبي، نسخه مجدول. شماره ثبت: 4161.

9. خط نسخ معرب ابوطالب فرزند حاجي ابوتراب روز پنجشنبه يازدهم شعبان سال 1110 ق داراي حواشي بسيار از شروح نهج البلاغه شماره ثبت: 5955.

10.خط نسخ معرب علي رضا فرزند مير عبد الفتاح حسيني در ماه ربيع الثاني سال 1908 ق از روي نسخه مورخ ربيع-الآخر 796. نسخه مقابله و تصحيح شده  است. شماره ثبت: 6244.

11- خط نسخ معرب محمد فرزند مؤمن ابهري جي اصفهاني در روز 26 ذي الحجه سال 1072ق. نسخه مجدول است. اين نسخه را ملامحمد باقر مجلسي در سال 1102 ق مقابله کرده  است. روي برگ آغاز اشعاري در مدح نهج البلاغه به خط احمد نيريزي خطاط نامدار سده دوازدهم هجري در ربيع الثاني سال 1119 ق. شماره ثبت: 6726.

12. خط نسخ در روز 21 جمادي الثاني سال 1070 به دستور کمال الدين علي، فرزند مطهر فرزند محمد هادوي. نسخه مجدول و مقابله شده به دست زيد فرزند صالح شامي کوکياني در رجب سال 1121ق، به هنگام اقامت وي نزد قاسم فرزند حسين فرزند اميرالمؤمنين در قريه خمر در يمن. (منظور از امير المؤمنين امام وقت زيديه است) شماره ثبت: 7259.

13- خط نسخ معرب محمد فرزند محمد فرزند محمد مغربي مکي درشب يکشنبه سوم ذي القعده سال 986 ق در مکه مکرمه نسخه مجدول و مقابله شده  است. شماره ثبت: 8054.

14. خط نسخ معرب ربيع فرزند شرف جهان فرزند ابو الصلاح فرزند جعفر حسني اردستاني در شب يکشنبه هيجدهم جمادي الاخر سال 1074ق. در پايان باب نخست، اجازه اي است که ابو تراب براي شاگرد خود، علي نقي در روز دوازدهم رجب سال 1097ق نوشته است. همچنين در پايان نسخه، همو نوشته که کتاب را با همان شاگرد خود در نيمه ربيع الثاني سال 1098 مقابله کرده است. نسخه در حاشيه تصحيح شده و کاتب از اوفادات استاد خود، سيد ميرزا علاء-الدين  محمد، استفاده کرده است. شماره ثبت: 8152.

15- خط نسخ معرب محمد حسين، فرزند ايمان شاه خويني، در 21 ذي الحجه سال 1117ق. شماره ثبت: 9412.

16- خط نسخ معرب از سده دهم هجري، نسخه مقابله و تصحيح شده  است. شماره ثبت: 10234.

17. خط نسخ معرب از سده دهم هجري روي برگ آغاز، تملک نويسنده معروف، سعيد نفيسي در 28 رجب سال 1339 ق در تهران آمده  است. شماره ثبت: 10491.

18. خط نسخ معرب در سي ام ذي القعده سال 984ق، نسخه مقابله شده  است. شماره ثبت: 10694.

19. خط نسخ معرب، از سده يازدهم هجري، داراي حواشي با امضاي علاء الدين که احتمالاً همان مولي محمد گلستانه مؤلف شرح نهج البلاغه باشد. شماره ثبت: 2/11457.

منبع :گلستان قرآن ـ شماره 28 ، مهر 1379