وقتى يكى از كارگزارانِ امام، خانة با شكوهى ساخت به او فرمود) سكه هاى طلا و نقره سر بر آورده خود را آشكار ساختند، همانا ساختن مجلل بى نيازى و ثروتمندى تو را مى رساند.
مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت

منبع شناسی ترجمه های نهج البلاغه به برخی زبان های غير عربی

چکیده
نهج البلاغه، شامل سخنرانی ها، نامه ها و کلمات قصار امیرالمؤمنین به زبان عربی است. این کتاب علاوه بر زبان های فارسی و اردو ـ که شیعیان بسیاری از قدیم الایام به این زبان ها سخن می گفته اند ـ به زبان های دیگری نیز ترجمه شده است. نگاهی به ترجمه های صورت گرفته از نهج البلاغه نشان می دهد که این آثار به نسبت برخی آثار دیگر ادیان و مذاهب، کمتر، قرن ها بعد از جمع آوری این کتاب، به دست مترجمین غیر حرفه ای و در مواردی اهل شبه قاره هند، بسیاری از اوقات بدون بازنگری و به صورت افست، بدون تبعیت از برنامه ای جامع در برگردان و نیز در انتخاب زبان های مقصد، توسط ناشران شیعی و کمتر معتبر در سطح جهان، بدون نقد جدی و در نمونه های بسیار از زبان واسطه ترجمه شده اند. حل این مسائل و ارائة ترجمه های بدون اشکال، نیازمند برنامه ریزی اولیای امور است.
کلیدواژه ها: نهج البلاغه، شریف الرضی، ترجمه متون شیعی، آثار شیعی به زبان های اروپایی
طرح مسأله و شیوه بررسی
زبان اصلي نهج البلاغه عربي است. در گذر زمان، به دلایلی، اين كتاب گران سنگ به كرات به زبان فارسي و اردو ـ كه زبان مسلمانان شبه قاره هند است ـ ترجمه گرديد؛ اما در سال هاي بعد و عمدتاً در قرن اخير، متن كامل يا منتخب هایی از اين كتاب، به برخي زبان هاي ديگر نيز ترجمه شد. این نوشتار، فهرستي از ترجمه هاي نهج البلاغه عمدتاً، به زبان هاي اروپايي ارائه می دهد.
دو تقسیم بندی از آثار ارائه شده است؛ نخست تقسیم بندی از حیث انتشار که در آن آثار به سه دسته تقسیم می شوند: آثار ترجمه شده، آثار در دست ترجمه و آثاری كه قرار است در آینده ترجمه شوند. تقسیم بندی دوم براساس زبان ترجمه و شامل دو بخش است: ترجمه هاي كامل و ترجمه های منتخب. ذيل آثار ترجمه شده به هر زبان، مترجمين مختلف (در صورت وجود) و نيز چاپ هاي آنها به صورت شبكه اي ذكر گرديده اند.
این نوشتار شامل آثار در تحلیل و بررسی نهج البلاغه به زبانهای اروپایی نمی شود. علاقه مندان می توانند به آثار فراوانی که در این زمینه (در قالب کتاب، مقاله و پایان نامه) منتشر شده اند، مراجعه نمایند. [1]
در پايان، بر اساس آثار فهرست شده در اين نوشتار، دلالت هايي نظري ارائه گرديده اند. اين دلالت ها برگرفته از ويژگي هاي نهج البلاغه هاي ترجمه شده به زبان هاي مختلف است.
بديهي است كه این فهرست از جهات مختلف، قابل افزایش است و بر همین اساس دلالت هاي پاياني اين نوشتار نيز قابل تغییر خواهند بود. اين مهم بر عهدة خوانندگان نكته سنج است تا گردآورنده را در ارائه فهرست کاملي از ترجمه هاي نهج البلاغه به زبان هاي غربی ياري رسانند.
آثار ترجمه شده به زبان انگلیسی
ترجمه های کامل
ـ ترجمة ميرزا جعفر بن حاج احمد آقا بن نجفقلي تبريزي طسوجي نجفي (ح 1328 ـ ذي الحجه 1402ق):
وی ساکن هند بوده و موفق به چاپ ترجمة خود نشده است. [2]
ـ ترجمه سيد انصار حسين رضوي هندي و دیگران:
ظاهراً خطبه ها را سيد انصار حسين رضوي هندي، نامه ها را عبدالرزاق خان مليح آبادي و حِكَم و كلمات قصار را سيد مرتضي حسين ترجمه کرده اند. این ترجمه در سال 1970م در لكهنو و در سال 1976م در حيدرآباد هند در 680 صفحه منتشر شده است. [3]
ـ ترجمه امتياز علي‎ خان عرشي هندي. [4]
ـ ترجمه دكتر محمد علي حاج سلمين: رر
این ترجمه در هند و پاکستان چاپ شده است؛ چاپ هند در بمبئی [5] و چاپ پاکستان:
English translation of Nahj ـul ـbalagha, By Ali ibn abu Talib ؛Edited and translated by Muhammad Ali al ـHaj Salmin, Lahore: Accurate Printers ,[19xx], xi + 304 p.
ـ ترجمه مفتي جعفر حسين (متولد 1916م): [6]
وی ترجمة خود را در ظهر جمعه دهم رجب سال 1375ق در شهر لاهور پاکستان به پایان برده است. این ترجمه در پاکستان و ایران به چاپ رسیده است؛ چاپ پاکستان در کراچی و چاپ ایران در قم توسط مركز بررسی های اسلامی در سال 1398ق در 736 صفحه. [7]
ـ ترجمه محمد عسکری جعفری:
چاپ های پاکستان:
این ترجمه با کمک مالی کمیته صراط الزهرای حیدرآباد دکن ـ که توسط برخی تاجران مسلمان هندی اداره می شد ـ صورت گرفت. ترجمة وی توسط برخی دیگر از مترجمان همچون محبوبعلی و دکتر سید اختر احمد تصحیح شد و انتشار یافت. متن تصحیح نشدة ترجمه او نیز حداقل یازده بار افست شده است: [8]
Nahjul balagha: sermons, letters, and sayings of Hazrath Ali, Translated by Syed Mohammed Askari Jafery, Karachi: Associated Printers, [1961], [iii] + 78 + 304 p.
Nahjul balagha: sermons, letters, and sayings of Hazrath Ali, Translated by Syed Mohammed Askari Jafery, Karachi, Khorasan Islamic Centre, 1971, 568 p.
چاپ هند:
حيدرآباد، مؤسسة الزهراء، 1965م، 560 صفحه. در این چاپ متن ترجمة عسکری جعفری توسط محبوبعلی تصحیح شده است.
چاپ پونا (1967م).
چاپ ايران:
در تهران یکبار توسط حاج آقا سعيد تهراني ( انتشارات مسجد جامع تهران، 300 صفحه) و بار دیگر:
Hazrat Ali's letters and sayings from the Nahj Ul ـBalagha (Peaks of eloquence), ‎Translated by Mohammad Askari Jafari, ‎Tehran: ‎Ministry of Islamic Guidance, 1981, viii+151 p.
چاپ آمریکا:
Hazrat Ali's letters and sayings from the Nahj Ul ـBalagha (Peaks of eloquence), ‎Translated by Mohammad Askari Jafari, Elmhurst, N.Y. : Tahrike Tarsile Quran, 1981, xiv + 300 p.
'Ali ibn Abu Talib. Nahj ul ـBalagha, 12th edition, tr. Askari Jafri . New York: Islamic Seminary Publications, 1999.
ترجمه سید علی رضا: وی منشی سابق وزارت خارجه کشور پاکستان بوده است. [9]
در نیویورک:
Nahjul Balagha = Peak of eloquence : sermons, letters, and sayings of Imam Ali ibn Abu Talib, translated by Sayed Ali Reza, includes introductory note by Syed Mohamed Askari Jafery, 3rd rev., Elmhurst, N.Y. , Tahrike Tarsile Quran, 1984, 680p.
اين ترجمه توسط «تحریک ترسیل قرآن» منتشر شده است.
در مري لند:
Nahjul Balagha = Peak of eloquence : sermons, letters, and sayings of Imam Ali ibn Abu Talib, translated by Sayed Ali Reza, includes introductory note by Syed Mohamed Askari Jafery, Potomac, Md.: Ahlul ـBayt Assembly of America, 1996, 327 p.
این چاپ بر اساس چاپ مرکز جهانی خدمات اسلامی تهران و توسط شورای اهل بیت(علیهم السلام) آمریکا صورت گرفته است.
چاپ پاکستان:
کراچی، پيرمحمد ابراهيم، 1973م.، سه جلد.
چاپ هند:
Nahjul Balagha = Peak of eloquence : sermons, letters, and sayings of Imam Ali ibn Abu Talib, Bombay: Imam Foundation, 1989, 680 p.
چاپ های ایران:
در تهران:
Nahj al ـbalaghah: selection from sermons, letters and sayings of Mir al ـMuminin Ali ibn Abi Talib, selected and compiled by as ـSayyid Abul ـHasan Muhammad ibn al ـHusayn ar ـRadi al ـMusawi ‫; translated by Syed Ali Raza, ‫2nd ed., ‫Tehran ‫: World Organization for Islamic Services ‫, 1987 ـ ‫.
اين ترجمه با اشراف، تعلیقات و حواشی علامه شیخ محمدرضا جعفری (1350ـ1431ق) به چاپ رسیده است. [10]
در قم:
Nahj al ـbalaghah: selection from sermons, letters and sayings of Mir al ـMu'minin Ali ibn Abi Talib, selected and compiled by as ـSayyid Abul ـHasan Muhammad ibn al ـHusayn ar ـRadi al ـMusawi; [English translation from Arabic text by Syed Ali Raza ; with an introduction and annotation by Ali Naqi ـun ـNaqvi], Qum: Ansariyan Publications, 2007, 2 Vol.
چاپ دیگر:
Nahjul Balagha = Peak of eloquence: sermons, letters, and sayings of Imam Ali ibn Abu Talib, Qom, Ansarian, 2010, 702 p.
چاپ دیگر:
قم، مرکز بررسی های اسلامی، 1987م/ 1407 ق.
چاپ سنگاپور:
در سال 1977م به صورت افست. [11]
ـ ترجمه جعفر حسين:
Nahjul balagha, translated in English along with notes contained in the Urdu translation by Jafar Husain, Karachi: Peermahomed Ebrahim Trust, 1972 ـ1975, 3 Vols.
ـ ترجمه دکتر علاءالدین پازارگادی:
from Nahjul Balagha: Â The Style of Eloquence The written and spoken words of Imam Ali, successor to the Prophet Muhammad Collected by Sharif Razi in Arabic, Translated Arabic into Persian by Mohsen Farsi, Retranslated into English from Persian By Dr .Alaeddin Pazargadi, Edited by. Bahrami M.A, Tehran, Rahnama press, 2001.
ترجمه حاضر بر اساس ترجمة عربی به فارسی محسن فارسی به انگلیسی انجام شده است.
ـ ترجمه دکتر سید اختر احمد:
وی ترجمة عسکری جعفری را تنقیح و تکمیل کرد و با برخی اضافات در سال 1972م در حیدرآباد منتشر کرد.
ترجمه تلفيقي
چاپ ایران: این ترجمه تلفیقی است است از ترجمة مراكز اسلامي خراسان، ترجمه سيد محمد عسكري جعفري و ترجمه سيد عليرضا. ترجمة مذکور در سال 1395ق در قم توسط مرکز بررسی های اسلامی به همت استاد سيد هادي خسروشاهي منتشر شده است. [12]
چاپ ایتالیا: اثر پیشین در سال 1984م در رم توسط مرکز فرهنگی اسلامی اروپا منتشر شده است. [13]
ترجمه های منتخب
این ترجمه ها اغلب شامل حکم و مواعظ نهج البلاغه و یا نامه امیرالمؤمنین (علیه السلام) به مالک اشتر است که آنها را به این ترتیب می آوریم:
نامه امیرالمؤمنین(علیه السلام) به مالک اشتر:
-به کوشش شمس العالم:
A classic administrative policy letter of Hazrat Ali (Ra), fourth Caliph of the Muslims, to Malik ibn Haris Ashter, governor designate of Egypt [14], edited by Shamsul Alam, Dacca: Dept. of Forms and Stationeries, Govt. of the People's Republic of Bangladesh, 1976, 27 p.
ـ ترجمه مسعود الحسن جعفری (متولد 1927م):
Political and moral vision of Islam, By S.H.M. Jafri, New York: Tahrike Tarsile Quran, Inc, 2009, ix + 125 p.
این کتاب ترجمة بخش هایی از نهج البلاغه است. عناوین فصول این کتاب عبارتند از: «پیشینه ای سیاسی ـ دینی»، «دین و سیاست در اسلام»، «علی بن ابی طالب [علیه السلام ]»، «نهج البلاغه»، «سلوک حکومت در اسلام»، «نامه علی [علیه السلام ] به حاکم مصر»، « نامه علی [علیه السلام ] به حاکم بصره»، «اخلاق و سوک زندگی در اسلام»، «وصیت نامه علی [علیه السلام ] به پسرش».
ـ ترجمه ويليام چیتیک:
Conduct of rule in Islam: Instructions to Malik ibn al ـHarith al ـAshtar, Translated by William C. Chittick, London: Muhammadi Trust, San Antonio, Zahra Trust, [1981].
ـ به كوشش علی انصاریان:
Imam Ali's epistle to Malik Ashtar: Considered as a Source for framing Constitutions [15], Arranged with an introduction by Ali Ansarian, Tehran, Soroush, 1983.
ـ ترجمه سیدباقری:
دستور حكومت: فرمان اميرالمؤمنين(علیه السلام) به مالك اشتر به چهار زبان عربي منتخب از نهج البلاغه؛ فارسي: اثر محمد حسين فروغي؛ فرانسه: به قلم صادقيان؛ انگليسي: به قلم باقري؛ [ شعر از وقار شيرازی]، [بی جا: بی نا] ‫ ، ۱۳۳۴ش، تبریز، شرکت سهامی چاپ کتاب آذربایجان ‫ (چاپخانه).
ـ ترجمه دکتر رضا شاه کاظمی:
وی پژوهشگر در مؤسسه مطالعات اسماعیلی لندن [16] است و در ضمن کتاب خود با نام عدالت و ذکر: معرفی معنویت امام علی [علیه السلام ]، [17] خطبه اول نهج البلاغه و نیز نامة امیرالمؤمنین(علیه السلام) به مالک اشتر را ترجمه کرده است. وی در جای دیگر به تحلیل این نامه پرداخته است. [18]
حکـم و مواعـظ
ـ ترجمه چارلز ای. کمپبل:
The Excellent sayings of the Prophet Muhammad (may the peace and blessings of God be upon him) and Hazrat Ali (upon whom be peace) [19], Translated by Charles I. Campbell, New York : Khaneghah and Maktab of Maleknia Naseralishah, c1978, 89 p. [20]
ـ ترجمه توماس كليری:
Living & dying with grace: counsels of Hadrate Ali [21], translated from the Arabic by Thomas Cleary, Boston: Shambhala ; [New York] : Distributed in the U.S. by Random House, 1995, 108 p.
ـ به کوشش بلقیس اسماعیل، نورالدین جعفری و لیق ماروچی:
Nahj Al ـBalagha for Children [22], Edited By Bilqis Esmail,Noreen Jafri,Leigh Marucchi, New York: Tahrike Tarsile Qur'an, 2006, 43 p. [23]
منتخبی از نهج البلاغه برای کودکان است.
ـ ترجمه سلام جودی و ابوحیدر الحسینی:
Masterpiece of rhetoric method (Nahj al ـ Balagha) ‫, ‎selected, prepared and introducad in a broad study by George Gerdak; translated by Salam Judi, and Abu Haydar al ـ Husseini, ‫‎Qum ‫: ‎Imam Ali Foundation ‫, ‎[2002], 218p.
این گزیده به کوشش جورج جرداق فراهم آمده است.
ـ ترجمه موسی داهر:
Sagesses de Imam Ali =Wisdom of Imam Ali: tirées de Nahj al Balaghat [24], sélection et traduction française: collectif sous la direction de Leila Sourani ؛ traduction anglaise: Moussa Daher ; illustration:›Ali ‹Aïssa, Beyrouth: Albouraq ، 2001, 182 p.
این ترجمه ظاهراً همچنین شامل ترجمة بخش هایی از نهج البلاغه به زبان فرانسه (توسط لیلا سورانی) است.
ـ ترجمه دکتر طاهره صفارزاده (1315 ـ 1387ش):
وی با این اعتقاد که تاکنون «ترجمه دقیقی به زبان انگلیسی از کتاب نهج البلاغه در دست نداشته ایم» [25] دست به ترجمة جدیدی از نهج البلاغه به زبان انگلیسی زده است. این گزیدۀ نهج البلاغه در سال 1387ش به صورت متن عربی با ترجمة فارسی و انگلیسی منتشر شد. وی در این گزیده بخش هایی از نهج البلاغه را به زبان انگلیسی ترجمه کرده که فهم آن به شناخت قوی از تاریخ اسلام نیاز نداشته باشد و بیشتر به کار مخاطب غیرمسلمان بیاید. مشخصات اين ترجمه چنین است:
ترجمه گزیده ای از نهج البلاغه (عربی، فارسی، انگلیسی)، تهران: رهنما، ۱۳۸۷ش، x + 193 ص.
ـ ترجمه ابوالقاسم حالت: شکوفه های خرد ،سخنان علی (علیه السلام):
باترجمه فارسی وانگلیسی ورباعیات فارسی ،تهران ،علمی ،1371ش. هشتاد وشش+11+601ص.
ـ از مجموعه کتاب های فراموش شده:
The 2500 Adages of Imam Ali [26], Lexington: Kentucky, Forgotten Books, 2008, vii + 145 p.
اثر حاضر از مجموعه «کتاب های فراموش شده» شامل کتاب هایی از ادیان و مذاهب گوناگون منتشر شده است. شمار زیادی از جملات این کتاب، از نهج البلاغه اخذ شده است. مشخص نيست كه اين كتاب از ترجمه هاي ديگر اخذ شده يا خود به طور مستقل ترجمه شده است.
به زبان فرانسه
ـ ترجمه احمدعلی سپهر (۱۲۶۹ـ ۱۳۵۴):
کلمات قصار : اندرزهای نغز حضرت امیرالمؤمنین علی ابن ابی طالب سلام الله علیه=‎Maximesd ' Ali ، ترجمه به فارسی وفرانسه نگارش ا.ع.سپهر(مورخ الدوله)، تهران، [1312ش]، 7 + 106ص.
کتاب مذکور بار دیگر با این مشخصات به چاپ رسید: تهران، مدرسه عالی ترجمه، 1351ش، 134ص.
ـ به کوشش دكتر سيد عطيه ابوالنجا:
این ترجمه توسط جمعی از اساتید مسلمان به نام های سميح عاطف الزين، عصام عبدالقادر غندور و نبيه محمود صيداني، زیر نظر دکتر سید عطیه ابوالنجا (به همراه متن عربی در صفحة مقابل) انجام شده است؛ از نظر چاپ «نفیس» و با وجود برخی «ایرادهای جزئی»، «دارای زبان خوب ترجمه»، «یکدست و پخته» و «چندان بلیغ که گاه شاعرانه می نماید و در مجموع در عین سادگی و آسان فهمی، ادیبانه و فاضلانه» توصیف شده است. [27]
چاپ لبنان و مصر:
Nahdj al ـBalagha: La voie de l'éloquence. édition bilingue, Texte arabe traduit par un groupe de spécialiste musulmans, traduction revue et corrigé par Dr. Sayyid Attia Abdul Nâga, Beyrouth, Dar Al ـkutub Al ـIslamiyyah, Le Cairo, Dar Al ـKitab Al ـMasri, 1986, 731 p.
کتاب حاضر هم زمان در بیروت توسط دارالکتب الاسلامیه و در قاهره توسط دارالکتاب المصری منتشر شده است.
چاپ های ایران
در قم:
La voie de l'éloquence. Ed. Sayyid 'Attia Abul Naga. Trans. Samih 'Atef El Zein et al. 2nd ed. Qum: Ansariyan, n.d.
این چاپ به صورت افست از روی چاپ لبنان و مصر صورت گرفته است.
در تهران: به صورت افست در کتابخانه چهل ستون در 104 صفحه بدون ذکر نام مترجم.
ـ ترجمه سيد مسرور حسين بن سيد معجز حسين رضوي هندي امر دهوي:
وی از علمای شیعه ای بود که به ماداگاسكار (از کشورهای آفريقا) مهاجرت کرد و در آنجا به تبلیغ پرداخت. وی زبان فرانسه را آموخت و نهج البلاغه را به آن زبان ترجمه کرد. [28]
ـ ترجمه لیلا سورانی:
Sagesses de l'Imam'Ali =Wisdom of Imam 'Ali : tirées de Nahj al Balaghat [29], sélection et traduction française: collectif sous la direction de Leila Sourani ؛ traduction anglaise: Moussa Daher ; illustration:›Ali ‹Aïssa, Beyrouth: Albouraq ، 2001, 182 p.
این ترجمه ظاهراً مشتمل بر ترجمة بخش هایی از نهج البلاغه به انگلیسی (توسط موسی داهر) نیز است.
ـ ترجمه موسسه تبیان: [30]
موسسه فرهنگي و اطلاع رساني تبيان اقدام به ویرایش ترجمه ای از نهج البلاغه نموده و آن را از مرداد ماه سال 1388ش در اختیار کاربران اینترنتی خود قرار داده است.
ـ ترجمة دکتر حسینا احمد بن عبد الرحمن:
این ترجمه در سال 1390ش توسط بنیاد بین المللی نهج البلاغه منتشر شده است. مترجم مستبصر اهل الجزائر می باشد و نهج البلاغه را در مدت سه سال و نیم به فرانسه ترجمه کرده است.
ـ سرهنگ صادقیان:
دستور حكومت: فرمان حضرت علي اميرالمومنين عليه السلام به مالك اشتر به چهار زبان عربي منتخب از نهج البلاغه، فارسي: اثر محمد حسين فروغي؛ فرانسه: به قلم صادقيان؛ انگليسي: به قلم باقري؛ [ شعر از وقار شيرازی]، [ بی جا: بی نا] ‫، ۱۳۳۴ش، تبریز، شرکت سهامی چاپ کتاب آذربایجان ‫(چاپخانه).
ـ ترجمة كلمات قصار اميرمؤمنان [31]
ـ ترجمه حاج قاسمی:
Les enseignements caractérisants de l'école chiite: Nahj al ـbalagha, traduction persane, poésie et prose en français, Hâdj ـQâsemi ; introduction de Hasan Said, Teheran, Bibliothèque de l'Ecole Chehel Sotun de Mosquée Jâme, 1980, 104 pages.
كتاب داراي مقدمه اي به قلم حسن سعيد است.
به زبان آلمانی
ترجمه هاي كامل:
ـ ترجمه محمد ايتات و يوسف امين انتون ديرل:
این ترجمه یک بار در آلمان منتشر شد و بار دیگر در تهران توسط كتابخانه عمومي چهل ستون افست و چاپ گردیده است. [32]
ـ ترجمه فاطمه ازگس:
Nahdsch ـul ـBalagha: Pfad der Eloquenz, Breman: mhaditec, 2007, 407 seiten, 2009, 455 seiten.
ترجمه منتخب:
ـ به کوشش مرکز اسلامی هامبورگ:
Der Regierungsauftrag Imam Alis an Malik al ـAschtar, Hamburg, Islamisches Zentrum Hamburg , 1981, 35 seiten.
ترجمه عهدنامه مالک اشتر است.
ـ ترجمه پروفسور عبدالجواد فلاطوری(1304 – 1375ش):
این ترجمه همچنان به صورت مخطوط باقی است. از این که این ترجمه چه مقدار از متن اصلی را شامل می شود، بی اطلاعیم.
به زبان اسپانیایی
ـ ترجمه عبدالجبار آرج (چاپ اسپانيا و ايران):
این ترجمه از ترجمة انگليسي سيد محمد عسكري برگردانده شده و در اسپانيا به چاپ رسيده است. بار دیگر در سال 1989م در تهران و توسط انتشارات الهدی وابسته به وزارت ارشاد اسلامي ايران منتشر شد. مشخصات این اثر چنین است:
Nahj Al ـBalagha: cimas de elocuencia, Los discursos, cartas y dichos de Hazrat Ali, traducido al ingles a por Mohammad Askari Jafery; traducido al Espanol por Abdeljabir Arce
Tehran: Al ـHoda, 1989, 590 p.
ـ ترجمه دكتر محمد علي انزالد و مورالس: [33]
La cumbre de la elocuencia : sermones, cartas y dichos de Imam AliÌ ibn Abi Talib, traduccioÌn al ingleÌs por Mohammad Askari Jafery ; traduccioÌn del ingleÌs y el aÌrabe al castellano por Mohammad AliÌ AnzalduÌa ـMorale, Elmhurst, N.Y. : Tahrike Tarsile Quran, 1988, xx + 547 p.
به زبان ترکی استانبولی
ـ ترجمه پروفسور عبدالباقي گولپينارلي (1900ـ1982م):
چاپ تركيه: استانبول، انتشارات بنی شرف معارف، 1973م، 463 ص. [34]
چاپ ایران:
‫Nehcul ـBelaga Hazret ـi Emir Ali ibn ـi Ebitalib, Ali ibn ـi Ebitalib ‫; hazirlayan Abdulbaki Golpinarli, ‫Qum ‫: Ansariyan ‫, 2009, 464 p.
این چاپ به صورت افست از چاپ استانبول منتشر شده است.
به زبان ايتاليايى
ـ ترجمه دكتر پرويز دانش كجوری:
این ترجمة كامل در رم و توسط مركز معارف اسلامي اروپا منتشر شده است و بار دیگر در تهران، در سال 1400ق توسط مؤسسه جهانی خدمات اسلامي ( WOFIS) به چاپ رسید.
ـ ترجمه انجلو ترینسونی یا ترنه زوني: [35]
این ترجمه در رم به چاپ رسیده است.
به زبان رومانیایی
ـ ترجمه گئورگه گئیگوره:
Nahj al ـbalagha: Calea vorbirii alese. Trans. George Grigore. Cluj ـNapoca, Kriterion, 2008.
به زبان روسی
ـ ترجمه عبدالکریم تاراس چرنینکو:
Путь красноречия (Put› krasnorechiya), Trans. Abdulkarim Taras Cherniyenko. Moscow: Восточная литература (Vostochnaya literatura), 2008.
به زبان صرب و كروات (زبان اهل بوسني)
ـ ترجمه محمود جخاهيج و محمد علي حاجيج:
وی معاون نخست وزير وقت بوسني بوده است. [36]
به زبان یونانی
ـ ترجمه دکتر لینا میستاکیدو:
اين ترجمه با عنوان سخنانی کوتاه برای زندگی بهتر، منتخبی از کلمات قصار و عهدنامه مالک اشتر است. ترجمة مذكور در آتن، توسط انتشارات سیدریس و به همت رایزنی فرهنگی سفارت ایران در 125 صفحه و چهار هزار نسخه منتشر شده است. [37]
به زبان چینی
ـ ترجمه محمود شمس الدين چانگ چي هوآ:
اين ترجمه در سال 1380ش در 662 صفحه منتشر شده است.
به زبان قزاقی
ـ ترجمه ژالغاس ساندي بايف:
متن کامل نهج البلاغه به زبان قزاقی با این مشخصات منتشر شده است: تهران، انتشارات الهدی، 1389ش، 436 ص.
به زبان ارمنی
ـ ترجمه دکتر ماریا آیوازیان:
وی بخش هایی از نهج البلاغه را از طریق ترجمه های فارسی دکتر شهیدی و استاد آیتی به زبان ارمنی ترجمه کرده است که 45 فرموده از امیرالمؤمنین (علیه السلام) را دربرمی گیرد. ترجمة کامل نهج البلاغه به زبان ارمنی (در دانشگاه ایروان) در دست انجام است. [38]
به زبان تایلندی
ـ ترجمه شیخ شریف هادی: [39]
ترجمه و تفسیر نهج البلاغه به حمایت علی اصغر حسنی شیرازی، نمایندة مجلس شورای اسلامی ایران، به زبان تایلندی انجام شده و در سال 2009م، در بانگکوک توسط مدرسه دارالعلم (وابسته به بنیاد الخوئی) منتشر شده است. این کتاب در قطع رحلی و در 606 صفحه به چاپ رسیده است. چاپ حاضر شامل متن کامل نهج البلاغه به همراه متن عربی است.
ترجمه هاي در حال انجام
بنابر برخی اخبار شماری از ترجمه های نهج البلاغه به شرح زیر در حال انجام است:
ـ ترجمه سید حسین محمد جعفری: از سال ها قبل به این نکته اشاره می شود که سيد حسين ـ محمد جعفري، نويسنده شيعه اهل پاكستان، «تحقيق جامعي را درباره مدارك و اسناد نهج البلاغه شروع كرده و ترجمه و شرح اين كتاب را به زبان انگليسي در دست دارد». [40]
ـ ترجمه دکتر شاه کاظمی: وی عضو هیئت علمی «مؤسسه مطالعات اسماعیلیه ای» لندن و بنابر اعلام این مؤسسه، مشغول ترجمة و شرح متن کامل نهج البلاغه به زبان انگلیسی است. [41]
آنچه در آینده ترجمه خواهد شد
مؤسسه جلال الدین رومی در بلغارستان قصد دارد نهج البلاغه را به زبان بلغاری ترجمه نماید. اعضای هیئت مدیره این مؤسسه معتقدند: «این کتاب حاوی نکات بسیار ارزشمندی است که اگر مردم بلغارستان از آن محروم بمانند، واقعاً حیف است». [42]
دلالت ها
بنابر آنچه گذشت، داده های زیر قابل احصاست:
ـ نهج البلاغه تاكنون به زبان هاي انگليسي، فرانسه، آلماني، اسپانيايي، تركي استانبولي، رومانيایي، ايتاليايي، روسي، صرب و كروات، يوناني، چيني، قزاقي، ارمني و تايلندي ترجمه شده است. در 25 مرداد 1390ش نمایشگاهی با عنوان «نهج البلاغه در گذر تاریخ» در محل کتابخانة ملی ایران گشایش یافت. در این نمایشگاه شماری از نسخه های خطی نهج البلاغه و نیز ترجمه ها و شروح آن به نمایش درآمدند. در گزارش منتشرشده از نمایشگاه آمده است که «23 عنوان لاتین شرح نهج البلاغه و 13 عنوان ترجمة لاتین نهج البلاغه» در این نمایشگاه به نمایش درآمده اند. همچنین آیت الله سید جمال الدین دین پرور، رئيس بنياد بين المللي نهج البلاغه، در آبان ماه سال 1388 به این نکته اشاره کرده که تاكنون نهج البلاغه به 20 زبان زنده دنيا ترجمه شده است. وی همچنین اظهار داشته که با هماهنگي سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي، طرح ترجمة نهج البلاغه به 12 زبان ديگر در حال اجراست.
نگاهی اجمالی به تلاش های مسیحیان و نیز اهل سنت برای ترجمة آثار خود به زبان های غیر عربی، نشان می دهد که نهج البلاغه ـ به نسبت ـ به زبان های کمتری ترجمه شده است؛ مثلاً یکی از سایت های تبشیری مسیحی، تعالیم خود را به حدود 470 زبان عرضه کرده است. فاصله زمانی میان تالیف (گردآوری) نهج البلاغه و ترجمة آن به زبان های مورد اشاره در این نوشتار، بسیار زیاد است. گرچه برخی آثار و اشعار منسوب به امیرالمؤمنین (علیه السلام)در قرن پانزدهم میلادی به لاتین ترجمه شده بوده، [43] اما بر اساس یافته های این تحقیق، اولین ترجمة نهج البلاغه در نیمه دوم قرن چهاردهم هجری قمری صورت گرفته است. اگر نهج البلاغه در نیمة دوم قرن چهارم گردآوری شده باشد، ده قرن تا زمان ترجمه به زبان های مورد اشاره، فاصله داشته است.
ـ در بسیاری از موارد ترجمه ها، بدون نقد، بررسی، بازنگری و اصلاح و طبق چاپ های پیشین منتشر شده اند. این امر باعث شده تا بسیاری از اشتباهات پیشین در چاپ های بعدی نیز تکرار گردند و از سوی دیگر در برخی موارد حقوق مترجمین رعایت نشوند.
ـ نظم چنداني در ترجمه های نهج البلاغه (به زبانهای یادشده) ديده نمي شود؛ اولویت زبان ها نه به ترتیب زبان بيشتر مردم جهان، نه به ترتيب زبان اكثريت مسلمانان جهان و نه حتی به ترتيب زبان اكثريت شيعيان جهان است. اين امر نیاز به برنامه ريزي جدی برای اولويت بندي ميان زبان ها بيشتر مي كند. بر اساس یافته های این تحقیق، نهج البلاغه هنوز به زبان های ژاپنی، کره ای، اندونزیایی، سواحیلی، هوسایی، آلبانیایی و پرتغالی که هریک به سببی اهمیت دارند، ترجمه نشده است.
ـ نهج البلاغه هاي ترجمه شده، اغلب توسط ناشران شيعي منتشر شده اند. از آنجا كه اين ناشران بيشتر به عنوان ناشران فرقه اي شناخته مي شوند (و كمتر به عنوان ناشران برگزيدة بين المللي)، به نظر مي رسد اين امر نسبت به گسترش مطالعة اين كتاب، تأثير سوء نهاده باشد؛ زيرا يكي از معيارهايي كه به ميزان مطالعه و توجه به كتاب، ـ به ویژه كتاب ترجمه شده ـ تأثير مي گذارد، اعتبار ناشر است.
ـ هيچ نظام فراگير نقدي در مورد ترجمه هاي صورت گرفته وجود ندارد. نقد علمي ترجمه ها، از ابزارهای مهم شناخت و برنامه ريزي براي اصلاح آنها و يا ترجمه به زبان هاي ديگر است. به جرئت مي توان گفت كه تعداد آثار انتقادي منتشره درباره ترجمه هاي نهج البلاغه به زبان هاي مذكور، از تعداد ترجمه هاي صورت گرفته كمتر و لذا اطلاع ما نیز از محتوا و شيوة ترجمه هاي صورت گرفته به غايت اندك است. شماري از ترجمه هاي نهج البلاغه، از زبان واسطه بوده است. در اين موارد نهج البلاغه نه مستقيماً از زبان عربي به زبان مقصد، بلكه به واسطة زباني ديگر ترجمه شده است. اين امر آفتي بزرگ در امر ترجمه، خصوصاً در مورد کتابی مقدس و دشوار همچون نهج البلاغه است. در این موارد باید اصل بر ترجمة اثر توسط مترجمی باشد که زبان عربی کهن و نیز زبان مقصد کنونی را به خوبی بداند که در برخی ترجمه های نهج البلاغه این اتفاق نیفتاده است.
ـ اغلب ترجمه ها توسط شیعیان صورت گرفته است؛ یعنی افرادی که دارای انگیزه های مذهبی بوده اند و جای خالی این کتاب را در میان آثار موجود احساس کرده اند، نهج البلاغه را ترجمه نموده اند. این افراد کمتر در مجامع علمی یا دانشگاهی به عنوان مترجم حرفه ای شناخته می شوند و یا کمتر دارای آثاری فاخر به زبان های خود بوده اند؛ از اين رو ترجمه هاي ايشان كمتر مورد استقبال و توجه اهل فن ـ به ویژه دانشگاهیان ـ قرار گرفته است.
ـ مترجمین نهج البلاغه در موارد متعددی اهل شبه قاره هند بوده اند. با توجه به سابقه این افراد در ترجمة دیگر متون شیعی، می توان احتمال داد که ایشان با سبک ادبی خاصی اقدام به ترجمة نهج البلاغه کرده باشند؛ امری که می تواند بر کیفیت ترجمه های صورت گرفته، تأثیر منفی نهاده باشد.
ـ در اغلب موارد، نهج البلاغه به صورت نظام مند ترجمه نشده است. نظام مند بودن به معنای برنامه ریزی بلند مدت برای ارائة نسخه ای منقّح و دقیق از نهج البلاغه به زبان های خارجی است. در این صورت، باید از میان مترجمین داوطلب، فرد یا افرادی با صلاحیت علمی انتخاب شوند و با ارزیابی و نظارت مستمر کار ترجمه را به صورت دقیق و با کیفیت مطلوب انجام دهند. تنها استثنا در این زمینه، ترجمة دکتر شاه کاظمی است که توسط مؤسسه مطالعات اسماعیلیه ای لندن در حال انجام است. با این وجود باید گفت که این امر نیز توسط شیعیان اسماعیلی مدیریت می شود و این کم کاری درباره شیعیان اثنی عشری قابل تذکر است.
دلالت های فوق نشان می دهند که شیعیان اثنی عشری باید تلاشی تحسین برانگیز در ترجمة هرچه بیشتر و بهتر نهج البلاغه، به زبان های مطلوب داشته باشند؛ ترجمه هایی که بتوانند بار ثقیل معانی متعالی این کتاب عظیم الشان را به انسان امروز منتقل نماید. با توجه به برخی تجربه ها در تأثیر نهج البلاغه بر غیر مسلمانان، [44] اهتمام به ارائة ترجمه هایی نیکوتر از نهج البلاغه، گرایش قابل توجهی به باورهای شیعی را در پی خواهد داشت.

 

پی نوشت ها :

[1]. برخی از این موارد چنین اند:
Early Islamic politics and government in Nahj al ـ balaghah, by Reza Nazarahari, Ph.D, ‫‫Political and International Relations,, Canterbury ,1995, 292 leaves.
Nahjul balagha and inter ـreligious understanding, Editors Shah Mohammad Waseem, S. Ali Mohammad Naqavi; with foreword by Ali Reza Sheikh Attar, Delhi , Renaissance Pub. House, 1997, xxviii, 302 p.
کتاب حاضرمجموعه مقالات همایش «نهج البلاغه و فهم میان مذهبی» است که 17ـ 19 آوریل 1995م. در دهلی نو برگزار گردید.
Test booklet on A study on Nahj al ـBalāghah : based on an introduction to A study onNahj al ـBalāghah and lectures by Mohammed Hussain Jalālī, Chicago, Ill. : The Open School, [2003?], 30 p.
ترجمه دراسة حول نهج البلاغه، نوشته محمدحسین الحسینی الجلالی است.
A critical study of Nahj Al ـBalāgha, By S. M. W. Hassan, Doctoral Thesis ـ Edinburgh University., 226 p.
Étude sur Nahj al ـBalâgha, Ǧamīl Sulṭan, Paris : Adrien ـMaisonneuve, 1940.
Key to the continuity of Revolution in Nahj al –Balaghah, By Muhammad Muhammadi Rayshahri; trans. AliReza Afghani, Tehran: Foundation of Islamic thought, 1989, 131 p.
برای مشاهده شمار دیگری از این آثار ر.ک: خانبگی، رامین، منبع شناسی شیعه (به زبانهای اروپایی)، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
[2]. طباطبائی، سید عبدالعزیز، «فی رحاب نهج البلاغه»، تراثنا، (1412ق)، سال چهارم، شماره هفتم/ 66.
[3]. همان.
[4]. پایگاه اطلاع رسانی نهج البلاغه < hhtp:// nahjnews. com>، بازدید 1 اسفند 1390.
[5]. طباطبائی، سید عبدالعزیز، «فی رحاب نهج البلاغه»، تراثنا، (1412ق)، سال چهارم، شماره هفتم/ 66.
[6]. برای مشاهده شرح حال مترجم ر.ک: نقوی، حسین عارف، تذكره علمای اماميه پاكستان/70 ـ 72.
[7]. طباطبائی، سید عبدالعزیز، «فی رحاب نهج البلاغه»، تراثنا، (1412ق)، سال چهارم، شماره هفتم/ 66.
[8]. احمدوند، عباس، «پژوهش های خاورشناسان درباره نهج البلاغه»، فصلنامه علوم حدیث، سال سیزدهم، شماره سوم و چهارم/340.
[9]. همان.
[10]. پایگاه اطلاع رسانی بنیاد فرهنگی جعفری < www. bonyadfarhangjafari. com> ، بازدید 10 اسفند 1390.
[11]. احمدوند، عباس، «پژوهش های خاورشناسان درباره نهج البلاغه»، فصلنامه علوم حدیث، سال سیزدهم، شماره سوم و چهارم/340.
[12]. الهامی، داود، دنیای نهج البلاغه.
[13]. همان.
[14]. سیاست نامه اداری کهنی از حضرت علی (علیه السلام) به مالک بن حارث اشتر، حاکم منصوب مصر.
[15]. عهدنامه مالک اشتر: منبعی برای شکل دهی به قوانین اساسی.
[16]. Institute of Ismaili Studies
[17]. Justice and Remembrance: Introducing the Spirituality of Imam Ali, London, I. B. Tauris, 2007.
[18]. " A Sacred Conception of Justice: Imam Ali's Letter to Malik Al ـAlshtar", The Sacred Foundations of Justice in Islam: The Teachings of 'Ali ibn Abi Talib, Edited by M. Ali Lakhani, Bloomington, Indiana, Worldwisdom, Vancouver, B.C., Canada, Sacredweb, 2006, 61 ـ106 p.
[19]. کلمات قصار حضرت محمد (صلی الله علیه [و آله]) و حضرت علی (علیه السلام).
[20]. البته این احتمال برای نویسنده وجود دارد که کلمات قصار نهج البلاغه برای ترجمه انتخاب نشده باشند.
[21]. با برکت زیستن و از دنیا رفتن: اندرزهای حضرت علی [علیه السلام].
[22]. نهج البلاغه برای کودکان.
[23]. این کتاب اولین بار در سال 2003م منتشر شد. البته کتابی به همین نام در سال 1994م توسط مجمع جهانی اهل بیت ( علیهم السلام ) در قم نیز منتشر شده است که بعید نیست همین کتاب باشد.
[24]. حکمت های امام علی (علیه السلام) برگرفته از نهج البلاغه.
[25]. خبرگزاری مهر، 18 تیر 1386.
[26]. 2500 کلمه قصار از امام علی [علیه السلام]
[27] . نهج البلاغه، ترجمه فرانسوی/ 76ـ77.
[28]. نق وی، حسین عارف ، ت ذک ره ع ل م ای ام ام ی ه پ اک س ت ان/349ـ350. در این کتاب، توضیحاتی درباره زندگی و ابعاد فعالیت های تبلیغی مترجم آمده است.
[29]. حکمت های امام علی برگرفته از نهج البلاغه.
[30]. ترجمه حاضر در این پیوند قابل دریافت است:
http://www.tebyan.net/index.aspx?pid=95886
[31]. پایگاه اطلاع رسانی نهج البلاغه < hhtp:// nahjnews. com>، بازدید 1 اسفند 1390.
[32]. الهامی، داود، دنیای نهج البلاغه.
[33]. Muhammad Ali Anzaldua Morales
[34]. طباطبائی، سید عبدالعزیز، «فی رحاب نهج البلاغه»، تراثنا، (1412ق)، سال چهارم، شماره هفتم/ 66.
[35]. Angelo tereny zoni
[36]. كيهان فرهنگی، سال نهم (فروردين 1371ش) / 57.
[37]. چشم انداز ارتباطات فرهنگی، (اردیبهشت 1385ش) / 82.
[38] . آیوازیان، ماریا (مصاحبه شونده)، «ترجمه بخشی از کلمات قصار نهج البلاغه به زبان ارمنی»، فصلنامه نهج البلاغه، شماره نهم و دهم (بهار 1383) /238ـ242.
[39] . Sharif Hadi
[40]. حسينی، غلام احیا، شيعه پژوهی و شیعه پژوهان انگلیسی زبان/ 268؛ به نقل از جعفری، سید حسین محمد، تشيع در مسير تاريخ / 8.
[41]. http://www.iis.ac.uk/SiteAssets/pdf/shah ـkazemi_intellect_religion.pdf
[42]. واسیلینوف (شمس الدین)، «به زودی ترجمه نهج البلاغه به زبان بلغاری آغاز می شود»، گلستان قرآن، شماره 98، (آذر 1380ش) / 27.
[43]. احمدوند، عباس و سحر کاوندی، «پژوهش های خاورشناسان درباره نهج البلاغه»، فصلنامه علوم حدیث، 333.
[44]. نگارنده، برخی از این تجربه های مستند در داخل و خارج از کشور را از استاد گرانقدرم جناب آقای دکتر محمدعلی مجدفقیهی، مدرس و شارح نهج البلاغه شنیده ام.

 

 فهرست منابع :
آیوازیان، ماریا (مصاحبه شونده)، «ترجمه بخشی از کلمات قصار به زبان ارمنی»، فصلنامه نهج البلاغه، شماره 9و10، بهار 1383ش.
احمدوند، عباس، «پژوهش های خاورشناسان درباره نهج البلاغه»، نوشته عباس احمدوند و سحر کاوندی، الهامی ، داود، دنیای نهج البلاغه ، ق‍م ، م‍ک‍ت‍ب اس‍لام ، ۱۳۷۹ش.
«ترجمه فرانسوی نهج البلاغه»، نشر دانش، شماره 48، مهر و آبان 1367ش.
«ترجمه های نهج البلاغه»، مکتب اسلام، سال 37، شماره 2.
چشم انداز ارتباطات فرهنگی، اردیبهشت 1385، شماره 23.
جعفری، سیدحسین محمد، تشیع در مسیر تاریخ، ترجمه سید محمدتقی آیت آللهی، تهران، دفتر نشر فرهنگی اسلامی، چاپ دوازدهم، 1384ش.
حسینی، غلام احیا، شیعه پژوهی و شیعه پژوهان انگلیسی زبان، قم، شیعه شناسی، 1387ش.
خانبگی، رامین، منبع شناسی شیعه (به زبان های اروپایی)، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1386ش.
طباطبائی، سیدعبدالعزیز، «في رحاب نهج البلاغه»، تراثنا، سال 4، شماره 7، شوال 1412ق.
فصلنامه علوم حدیث، سال سیزدهم، شماره سوم و چهارم.
نقوی، حسین عارف، تذکره علمای امامیه پاکستان ،ترجمه محمد هاشم ، مشهد ، آستان قدس رضوی ، بنیاد پژوهشهای اسلامی،۱۳۷۰ش.
واسیلینوف (شمس الدین)، «به زودی ترجمه نهج البلاغه به زبان بلغاری آغاز می شود»، گلستان قرآن، شماره 98، آذر 1380.

منبع :پیمان اسحاق (کارشناس انسان شناسی و پژوهشگر.)؛فصلنامه تخصصی امامت پژوهی4، زمستان 1390.