(مردمى را در مرگ يكى از خويشاوندانشان چنين تسليت گفت) مْردن از شما آغاز نشده ، و به شما نيز پايان نخواهد يافت. اين دوست شما به سفر مى رفت، اكنون پنداريد كه به يكى از سفرها رفته ؛ اگر او باز نگردد شما به سوى او خواهيد رفت.
مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت

شرح سيد فضل اللَّه راوندي

اين شرح، تأليف تاج الاسلام سيد ضياءالدين ابوالرضا فضل اللَّه بن علي راوندي، از بزرگان علم و ادب شيعي در سده ششم هجري است. گفتني است سيد فضل اللَّه در سفر به نجف، نسخه اصل نهج البلاغه را ديده و از روي آن نسخه اي براي خود نوشته است که تحريرش در ربيع الاول سال 511 به پايان رسيده و او پس از پايان تحرير، نسخه اش را با نسخه اصل مقابله کرده است. راوندي در ميان مقابله نسخه، در لابه لاي سطور، واژگان دشوار را به گونه اي مختصر توضيح داده است که در اغلب موارد به شرح لغوي مانند است. مي توان حدس زد که شماري از دانشمندان که سيد فضل اللَّه را شارح نهج البلاغه ندانسته اند، بر اين باور بوده اند که اين توضيحات کوتاه و اغلب لغوي و در لابه لاي سطور را نمي توان شرح دانست؛ ولي اگر مطالب سيد فضل اللَّه را شرح بناميم، بي گمان او نخستين شارح نهج البلاغه است.
تاکنون دو نسخه از نهج البلاغه را بازشناخته اند که در آن ها توضيحات و حواشي سيد فضل اللَّه، مانند اصل نسخه وي، در ميان سطور نوشته شده است و ويژگي هاي آن ها چنين است:
الف. نسخه شماره 273 کتابخانه آيت اللَّه مرعشي. اين نسخه را محمد صادق بن محمد شفيع يزدي در سال 1132 ق، از روي نسخه ابوالفتوح احمد بن ابي عبداللَّه بلکو بن ابي طالب آبي نوشته است. ابوالفتوح نيز نسخه اش را از روي نسخه سيد فضل اللَّه نوشته است.[1].
ب. نسخه شماره 5046 کتابخانه رامپور هند. اين نسخه را عبدالجبار بن حسين ابي القاسم فراهاني از روي نسخه سيد فضل اللَّه نوشته و در 19 جمادي الاول سال 553 به پايان رسانيده است. ميکروفيلم اين نسخه به شماره 7049 در کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران موجود است.[2].
شرح سيد فضل اللَّه تاکنون به چاپ نرسيده است و جا دارد به گونه مستقل يا در حاشيه نسخه اي از نهج البلاغه به چاپ رسد. بنابر تصريح ابن يوسف شيرازي، ابن عتايقي در شرح خود بر نهج البلاغه - که پس از اين معرفي خواهد شد - از شرح سيد فضل اللَّه بهره جسته است.[3] در الذريعه[4] و «مقالة في رحاب نهج البلاغه»[5] درباره شرح سيد فضل اللَّه سخن رفته است.
حسيني اشکوري، سيداحمد، فهرست نسخه هاي خطي کتابخانه آيت اللَّه مرعشي، ج 1، ص 302.
دانش پژوه، محمدتقي، فهرست ميکروفيلم هاي کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران، ج 3، ص 126.
شيرازي، ابن يوسف، فهرست نسخه هاي خطي کتابخانه مدرسه عالي سپهسالار، ج 2، ص 125.
تهراني، آقابزرگ، الذريعةالي تصانيف الشيعه، ج 14، ص 143.

طباطبايي، سيد عبدالعزيز، «في رحاب نهج البلاغه»، مجله تراثنا، ش 36 و 35، ص 170.