روز انتقام گرفتن از ظالم سخت تر از ستمكارى بر مظلوم است
مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت

دستنويس هاي بدست آمده نهج‌البلاغه تا پايان سده دهم هجرت

سرشناسه: طباطبائي عبدالعزيز، ۱۳۷۴ - ۱۳۰۸، گردآورنده ع

نوان و نام پديدآور: دستنويس‌هاي به دست آمده از نهج البلاغه تا پايان سده دهم هجرت عبدالعزيز طباطبائي
مشخصات نشر: تهران بنياد نهج البلاغه ۱۳۷۹.
مشخصات ظاهري: ص ۴۸
فروست: (دانشنامه نهج البلاغه
شابك: 964-6348-85-8۲۰۰۰ريال؛ 964-6348-85-8۲۰۰۰ريال
وضعيت فهرست نويسي: فهرستنويسي قبلي
يادداشت: كتابنامه به‌صورت زيرنويس
موضوع: علي‌بن ابي‌طالب ع، امام اول ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق نهج البلاغه -- نسخه‌هاي خطي
شناسه افزوده: بنياد نهج البلاغه رده بندي كنگره: BP۳۸/۰۹۵/ط۲د۵
رده بندي ديويي: ۲۹۷/۹۵۱۵
شماره كتابشناسي ملي: م‌۷۹-۱۲۴۶۴

نسخه هاي خطي تا پايان قرن دهم

 

اشاره

بسم الله الرحمن الرحيم
اميرالمومنين عليه‌السلام گذشته از مقام علمي‌اش كه لازمه‌ي امامت و از شئون امام است و با صرف نظر از آن كه انساني است سرشار از هوش و ذكاوت فطري از دوران كودكي در دامن معلمي چون رسول خدا صلي الله عليه و اله نشو و نما يافته و در مكتب او تعليم ديده و دانش آموخته و فردي است از صميم قريش كه در سرزمين مكه، مهد فصاحت و بلاغت و مجتمع فصيحان و سخنوران عرب روزگار گذرانده است. بنابراين با صرف نظر از عنايات خاصه خداوندي به امامان، علي عليه‌السلام كه در چنين شرايط و محيطي و چنين دامن و مكتبي بزرگ شده طبيعي است كه حكيمي سخنور و سخنوري دانشمند، و خطيبي بليغ، و بليغي معجزه آفرين باشد. اين چنين است كه از صدر اسلام تا كنون- پس از سخنان رسول خدا صلي الله عليه و آله- روي سخنان اميرالمومنين عليه‌السلام بيش از هر سخني كار شده، به خاطر سپرده شده، تدوين شده، روايت شده، جمع و تاليف شده، به زبانهاي مختلف ترجمه شده، شرح شده … كه اگر كسي دقيقا بررسي كند و متصدي جمع و تنظيم آنها شود خود فهرستي عظيم و گرانقدر و سودمند خواهد شد.
از مشهورترين مجموعه خطبه‌ها، نامه‌ها، و سخنان كوتاه اميرالمومنين عليه‌السلام همانا «نهج‌البلاغه» مي‌باشد، كه سيد رضي، رضي الله عنه آنرا گرد آورده است. و اين مقاله منحصرا درباره‌ي دست‌نويس‌ها و نسخه‌هاي خطي
[صفحه 2]
«نهج‌البلاغه» مي‌باشد، كه در فاصله‌ي بين سال تاليف نهج‌البلاغه در سال (400 ه) تا پايان قرن دهم استنساخ شده و تاكنون باقي مانده و در كتابخانه‌هاي عمومي و شخصي جهان، موجود است. نسخه‌هايي كه از سال هزارم هجري به بعد نوشته شده به حساب نيامده است، و در ضمن به نسخه‌هايي كه موجود و به دست ما رسيده بسنده شده است.
و اينك نسخه‌هاي كهن و نفيس نهج‌البلاغه را كه مربوط به قرن پنجم تا دهم است و تا عصر حاضر محفوظ مانده، در اينجا ذكر مي‌كنيم.
[صفحه 3]

نسخ قرن 05 ه ق

1- نسخه مورخ ذي القعده سال 469 به خط حسين بن حسن بن حسين مودب قمي از دانشمندان قرن پنجم، ششم از شاگردان دوريسيتي و از مشايخ قطب راوندي بوده. و اين نسخه را با يك واسطه با نسخه اصل به خط مولف مقابله و تصحيح كرده و آنرا نزد محمد بن علي بن احمد بن بندار خوانده و او به خط خود آنرا گواه كرده و نويسنده نسخه را با جمله: شيخي الفقيه الاصلح … ستوده است و اين نسخه جزو كتابخانه ميرزا عبدالله افندي صاحب رياض العلماء بوده و در رياض العلماء مكرر از آن نام مي‌برد.
و اين نسخه اكنون در كتابخانه‌ي آيه الله مرعشي در قم به شماره 3827 موجود مي‌باشد و در فهرست اين كتابخانه ج 10 ص 206 معرف شده است.
2- نسخه‌اي است به خط نسخ معرب و زيبا. در سال 483 با نسخه خط حسن بن يعقوب بن احمد نيشابوري مقابله وتصحيح شده و او در برگ اول، اين مقابله را گواهي كرده و متاسفانه در اثر چسباندن كاغذ روي برگ اول، نوشته‌ها بطور كامل ناخوانده نمي‌شود و آنچه ميتوان خواند اين است:
«عارضه بنسختي صاحبه الفقيه السديد سهل بن امير الرقاقي و صححه بجهده و الله تعالي يمتعه به و بغيره.
[صفحه 4]
و هذا خط الحسن بن [1] يعقوب بن احمد في جمادي الاخره سنه ثلاثه و ثمانين و اربعمائه حامد الله عزاسمه مطيا علي نبيه محمد و عترته الطاهره».
اين نسخه در كتابخانه آقاي آتشي در يزد است.
نشريه كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران 703: 7
3- نسخه مورخ 485 به خط نسخ معرب و كامل و يكي از چند نسخه‌اي است كه علامه بزرگوار دانشمند محقق جناب آقاي حاج سيد محمد علي روضاتي يك نسخه چاپ شده نهج‌البلاغه را باكمال دقت با آنها مقابله و تصحيح كرده و با هر يك از نسخه‌ها كه اين، يكي از آنها است سه بار از اول تا به آخر مطابقه و مقابله و تصحيح نموده‌اند براي چاپ يك متن صحيح و كامل نهج‌البلاغه آماده كرده‌اند جزاه الله خيرالجزاء.
4- نسخه مورخ 4 رجب 494 به خط نسخ معرب فضل الله بن طاهر بن المطهر الحسيني، مقابله و تصحيح شده افتادگي‌ها در كنار برگها نوشته شده بلاغ‌ها در حاشيه‌ها نوشته شده و همچنين بعضي حواشي ادبي و لغوي نيزدارد كه گويا از نويسنده نسخه باشد و همچنين بر يكي از دانشمندان خوانده شده و گمان
[صفحه 5]
مي‌رود خواننده‌ي كتاب خود سيد فضل الله حسيني نويسنده نسخه باشد بر دانشمندي از اعلام آن عصر خوانده و در حواشي نسخه نوشته: بلغث قراءتي. به هر حال گر چه از آغاز چند برگ ناقص است ولي نسخه‌ي صحيح و با ارزشي است و در پايان، اشعار يعقوب بن احمد نيشابوري و اشعار پسرش حسن بن يعقوب و اشعار فنجكردي كه هر سه در ستايش نهج‌البلاغه است نوشته شده و اشعار يعقوب بن احمد و پسرش به خط سيد فضل الله نويسنده نسخه است و اشعار فنجكردي گويا به خط خود فنجكردي باشد.
اين نسخه ارزنده را جناب حجه الاسلام و المسلمين آقاي حاج شيخ حسن سعيد دام تاييده به چاپ عكسي رسانده و منتشر كرده‌اند جزاه الل خيرالجزاء.
مجله معهد المخطوطات، قاهره 37: 3
5- نسخه‌ي قرن 5 عصر سيد رضي كه با نسخه‌ي ايشان نيز مقابله و تصحيح شده.
استان قدس مشهد شماره 1736
6- نسخه‌ي قرن پنجم در كتابخانه‌ي آقاي دكتر حسين علي محفوظ در شهر كاظمين بوده.
مجلعه معهد المخطوطات 47: 6
ولي دولت بعث عراق تمام كتابهاي خطي ايشان را مصادره كرد و شايد اكنون آن كتابها در كتابخانه‌ي موزه ي بغداد باشد.
7- نسخه‌ي سده‌ي پنجم كتابخانه‌ي آيه الل مرعشي در قم شماره‌ي 2310 به نسخ معرب، عنوانها درشت، مشكي، مقابله و تصحيح شده و در اول نسخه اجازه‌اي است از مصدق بن حسن بن حسين و بخط او براي ابوالمظفر محمد بن زين الدين ابي العز احمد بن جلال الدين ابي المظفر محمد بن عبيدالله بن جعفر، به تاريخ سال 529، [2] و تملك علاء الدين شعار، و پسرش علي بن علاء الدين شعار، و نجم الدين
[صفحه 6]
ابن محمد حلبي حنفي انصاري معروف به ابن الخلفا، و همچنين تملك احمد بن احمد هاشمي به تاريخ 8 جمادي الاولي 705 بر آن هست.
نسخه تا جمله (و من كلام له عليه‌السلام في معني طلحه و الزبير» را دارد و در 109 برگ است.
فهرست كتابخانه آيه الله مرعشي تاليف آقاي اشكوري ج 6 ص 492
8- نسخه‌ي قرن پنجم كتابخانه‌ي علامه سيد هبه الدين شهرستاني در شهر كاظمين در 175 برگ، از آغاز يك برگ افتاده و در آخر پنج بيت شعر [3] يعقوب بن
[صفحه 7]
احمد نيشابوري و اشعار فرزندش حسن بن يعقوب در ستايش نهج‌البلاغه نوشته شده. و آن مرحوم در كتاب هيئه و اسلام ص 108 ترجمه فارسي نوشته‌اند: (و در نزد من يك نسخه خطي بسيار قديمي از نهج‌البلاغه موجود است كه به تاريخ 760 بر علامه بزرگوار يوسف اصفهاني خوانده شده.) و من چنين اجازه‌اي بر آن نسخه نديدم نمي‌دانم آن مرحوم همين نسخه را نظر داشتند يا نسخه‌ي بسيار قديمي ديگري از نهج‌البلاغه و باز ايشان در پاورقي همانجا مي‌نويسند: (و من بعد از اين به نسخه‌اي ديگر از نهج‌البلاغه بر خوردم كه به سال 430 نوشته شده) ولي متاسفانه هيچگونه نشانه‌اي از آن نداده است.
[صفحه 8]
كوفي و نسخ، نوشته شده نسخه افتادگي داشته كه برخي از آن به خطي كهن نوشته شده و تكميل گرديده است ولي باز هم نسخه كامل نيست.
[صفحه 9]

نسخ قرن 06 ه ق

13- نسخه مورخ 510 اين نسخه در كتابخانه ممتاز العلماء در هند است و نسخه‌ي عكسي آن در كتابخانه‌ي دانشكده‌ي الهيات مشهد موجود است و نسخه‌ي عكسي ديگري از آن را جناب آقاي عطاردي، دارند.
14- نسخه مورخ 512 كه در كتابخانه‌ي استاد علامه جناب آقاي محيط طباطبائي نگهداري مي‌شود.
الذريعه 413: 24
15- نسخه مورخ 525 كه مرحوم علامه تهراني صاحب ذريعه آنرا در بغداد نزد مرحوم آقاي سيد محسن كشميري كتابفروش ديده است.
16- نسخه مورخ 15 شعبان 538 كه در كتابخانه‌ي ابوالكلام آزاد در دانشگاه علي گره هندوستان به خط علي بن ابي القاسم بن علي الحاج موجود مي‌باشد.
سفرنامه‌ي مرحوم علامه‌ي مجاهد آيه الله اميني به كشور هندوستان در سال 1380 چاپ شده در صحيفه مكتبه اميرالمومنين شماره 46 2
17- نسخه مورخ صفر 544 به خط محمد بن محمد بن احمد نقيب كه در كتابخانه مدرسه‌ي فاضل خان در مشهد بوده بشماره 82 و پس از خراب شدن مدرسه
[صفحه 10]
مزبور به كتابخانه‌ي مدرسه نواب شماره (70) اخبار منتقل شده. در 175 برگ و اكنون كتابهاي خطي مدرسه فاضل خان از مدرسه نواب به كتابخانه استاد قدس منتقل گرديده است. و اين جانب ميكروفيلمي از اين نسخه دارم و همچنين در كتابخانه مركزي دانشگاه تهران نيز فيلم آن به شماره 2134، موجود مي‌باشد.
فهرست ميكروفيلمها 396: 1
18- نسخه مورخ 19 جمادي الاولي 533 كه در مكتبه الرضا كتابخانه‌ي سلطنتي رامپور در هند نگهداري مي‌شود. اين نسخه به خط عبدالجبار بن حسين بن ابي القاسم الحاج الفراهاني در خدمت مولانا الاميرالاجل السيد ضياء الدين تاج الاسلام ابي الرضا فضل الله بن علي بن عبدالله الحسيني (الرواندي) ادام الله ظله هنگامي كه به ديه جوشقان راوند رفته بوده از روي نسخه ايشان كه در سال 511 نوشته شده استنساخ كرده است.
سفرنامه‌ي مرحوم علامه‌ي مجاهد آيه الله اميني به هند در 1380 چاپ شده در صحيفه‌ي مكتبه اميرالمومنين شماره‌ي 57 2، استناد نهج‌البلاغه ص 10.
19- نسخه مورخ 12 شعبان 565 به خط محمد بن سعيد بن خسين عامري در 267 برگ. اين نسخه در كتابخانه‌ي موزه بغداد به شماره‌ي 356 موجود مي‌باشد و در پايان قصيده ابوالحسن فنجكردي در ستايش نهج‌البلاغه نوشته شده و در برگ اول تملك احمد بن محمد بن علي بن مسعود حتي هست و اين نسخه از روي نسخه‌اي كه در روزگار شريف رضي نوشته شده بوده استنساخ شده است و پس از جمله (رب مفتون بحسن القول فيه) اين جمله به شنگرف نوشته شده (زياده من نسخه كتبت في عهد المصنف) سپس چند جمله از كلمات قصار را كه سيد رضي اضافه كرده بوده و فقط در بعضي نسخه‌ها هست، نوشته شده است.
فيلم اين نسخه در كتابخانه مركزي دانشگاه بغداد هست به شماره 2 و 3
مصادر نهج‌البلاغه از علامه سيد الزهراء خطيب 189: 1 -188
20- نسخه مورخ 11 شوال 566 به خط سليمان بن محمود بن محمد قرابك بدري در 171 برگ. در كتابخانه ملك تهران شماره 874.
[صفحه 11]
فهرست كتابهاي عربي كتابخانه‌ي ملك ص 786
21- نسخه مورخ 567 اين نسخه را در كتابخانه‌ي سليمانيه در اسلامبول ديده‌ام و جزء كتابخانه‌ي رئيس الكتاب شماره 942 به خط علي بن محمد بن ابي سعيد بن منصور و به تاريخ ربيع الاخر، در 172 برگ، مي‌باشد.
22- نسخه مورخ 573 اين نسخه را در كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران ديده‌ام به شماره‌ي 4876 مورخ سه شنبه 14 شعبان، عنوان درشت مشكي و شنگرف، ترجمه به فارسي به خط نستعليق ريزتر زير متن و كنار برگها حاشيه‌هائي نوشته شده 252 برگ كاغذ سمرقندي.
فهرست دانشگاه 3917: 14
23- نسخه مورخ رجب سال 588 به نسخ زيباي احد بن المويد بن المويد بن عبدالجليل بن محمد. اين نسخه در كتابخانه چستربيتي در دبلن ايرلند است و در فهرست آن كتابخانه ج 7 ص 132 معرفي شده.
24- نسخه مورخ 519 در كتابخانه‌ي ملي تهران شماره 1843: ع كاغذ سمرقندي 288 برگ.
فهرست كتابخانه‌ي ملي تهران 432: 10
25- قطعه‌اي از قرن: معرب و كهن. در قم نزد آقاي عبداللهي ديده‌ام.
26- نسخه مورخ سده‌ي شش در كتابخانه‌ي آقاي فخرالدين نصيري در تهران.
27- نسخه مورخ قرن شش به نسخ معرب عنوانها درشت يا به شنگرف با اشعاري در مد نهج‌البلاغه و تملك سيد حسين ابن حيدر حسيني كركي در 311 برگ. كتابخانه‌ي آيه الله مرعشي شماره 154.
فهرست كتابخانه‌ي آيه الله مرعشي 174: 1.
نشريه كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران 420: 4
28- بخشي از نهج‌البلاغه در 64 برگ از سده شش و هفت. در كتابخانه آيه الله مرعشي است در قم به شماره 3341.
29- نسخه‌اي است از سده شش، هفت به نسخ معرب خوش خط و حاشيه‌هاي كهنه بر آن هست و از آغاز چند برگ نو نويس است و از پايان چند
[صفحه 12]
برگ افتاده اين نسخه را در كتابخانه حجه‌الاسلام آقاي سيد محمد جزائري ديده‌ام.
30- نسخه مورخ قرن شش، هفت به نسخ خوش معرب در 135 برگ جزء اول استو از آغاز يك برگ افتاده. عنوانها مشكي درشت، مقابله و تصحيح شده در پايان آمده: هذا آخر جزء الاول ويتلوه في اول الثاني ان شاء الله و من كلام له بالبصره و قد دخل علي العلاء بن زياد الحارثي … اين نسخه را در كتابخانه‌ي دوست گرامي جناب آقاي حاج آقا ممود آيه الله زاده نجفي مرعشي در قم ديده‌ام نسخه‌ي عكسي آن در مجمع الذخائر الاسلاميه قم موجود است.
[صفحه 13]

نسخ قرن 07 ه ق

31- نسخه مورخ 601 كتابخانه‌ي اوقاف موصل جزو كتابخانه حسن پاشاي جليلي در كتابخانه‌ي مدرسه حسينيه موصل بوده كه به كتابخانه‌ي اوقاف موصل منتقل شده است به خط ياقوت مستعمي و نسخ خوش، و نام كتاب به خط ثلث درشت نوشته شده تاريخ نسخه 10 ذي القعده سال 601 است و اين نسخه از نسخه‌ي اصل به خط سيد رضي نوشته شده و در آغاز پنج بيت شعر يعقوب بن احمد نيشابوري در گذشته به سال 474 را دارد و در پايان، برگ ديوان اشعار منسوب به حضرت اميرالمومنين عليه‌السلام ضميمه دارد.
شماره 25: 27
فهرست كتابخانه‌ي اوقاف موصل تاليف سالم عبدالرزاق ج 1 ص 225 -224 و بايد توجه داشت كه نسخه‌ي شماره 774 كتابخانه آيه اللله مرعشي در قم به خط نسخ معرب حسن بن حيدر شيرازي در سال 1099 از روي همين نسخه نوشته شده است.
فهرست كتابخانه آيه‌الله مرعشي 382: 2
32- نسخه‌ي مورخ 604 كتابخانه‌ي مجلس شوراي ملي به خط محمد بن علي العلوي الحسيني در 235 برگ به خط نسخ و بيشتر آن معرب است شماره 7075.
[صفحه 14]
33- نسخه‌ي مورخ 608 كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران شماره‌ي 1782 به خط نسخ علي بن طاهر بن ابي سعد كه در، صفر 608 از روي خط اديب شاعر ابويوسف يعقوب بن احمد بن محمد نيشابوري در گذشته در رمضان 474، تصحيح شده و حواشي از شرح قطب راوندي دارد، 195 برگ كاغذ سمرقندي.
فهرست كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران 334: 8
34- نسخه‌ي مورخ 615 در كتابخانه‌ي سلطان احمد سوم در توپ قاپوسراي اسلامبول شماره 2556 در 357 برگ به خط عبدالغفور بن عبدالغفار بن احمد.
فهرست كتابخانه‌ي طوپقپو 221: 4 -222
35- نسخه‌ي مورخ 631 به خط حسن بن محمد بن عبدالله بن علي جعفري حسيني سبط الامام، ابي الرضا (فضل الله) راوندي اين نسخه در كتابخانه‌ي مرحوم آيه الله حاج ميرزا حسننوري بوده (مستدرك 494: 3) و بعد به كتابخانه مرحوم آيه الله مجاهد آقا سيد محمد فرزند بزرگ مرحوم آيه الله العظمي آقا سيد محمد كاظم طباطبائي يزدي قدس سر هما منتقل شده بود و مرحوم حاج شيخ آقا بزرگ تهراني نسخه را نزد مرحوم ديده و در ذريعه 413: 24 مشخصات آن را نوشته است و من هم نسخه را نزد ورثه آن مرحوم ديده‌ام و فعلا نزد آنها نگهداري ميشود. «بسم الله» و عنوانها به خط كوفي نوشته شده بقطع رحلي خط درشت.
و من از دختر آن مرحوم شنيده‌ام كه گفت سه نسخه‌ي كهن و نفيس از نهج‌البلاغه در كتابخانه‌ي مرحوم پدرم بوده است.
36- نسخه‌ي مورخ ذي القعده 649 به خط نسخ قوام الاسلام ابواسحاق اسماعيل بن يعقوب الجندي الخوارزمي در 221 برگ اين نسخه در كتابخانه‌ي آيه الله مرعشي در قم به شماره 55، نگهداري مي‌شود.
فهرست كتابخانه آيه الله مرعشي 65: 1
نشريه كتابخانه مركزي دانشگاه تهران 420: 6
37- نسخه‌ي مورخ 660 به خط محمد بن ابي جعفر محمد بن ابي نصر بن محمد بن علي و بهتاريخ بامداد شنبه 4 ماه رجب در 245 برگ عنوان شنگرف و «بسم الله» سر آغاز نسخه به خط كوفي درشت نوشته شده اين نسخه را در
[صفحه 15]
كتابخانه‌ي مجلس شوراي ملي به شماره 8344 ديده‌ام.
38- نسخه‌ي مورخ 667 به خط نسخ فقيه فاضل نجم الدين ابوعبدالله حسين بن اردشير بن محمد طبري كه در شهر حله در مقام صاحب الزمان عليه‌السلام روز اول صفر نوشتن آن را به پايان برده و نسخه را بر يحيي بن سعيد هذلي حلي پسر عموي محقق حلي خوانده و او روي نسخه برايش اجازه نوشته است و همچنين محمد بن ابي الرضا علوي نسخه را خوانده و اجازه روايت كتاب را بسنده خود از مولف، بر نسخه نوشته است. و همچنين اين نسخه در سال 726 با نسخه‌ي صحيحي در كتابخانه آستانه مقدسهاميرالمومنين عليه‌السلام در نجف اشرف مقابله و تصحيح شده و در كنار برگها حواشي بسياري از شرح ابن ميثم نوشته شده و نسخه را ميرزا عبدالله افندي در اصفهان ديده و در رياض العلماء آن را وصف كرده است.
اين نسخه اكنون در كتابخانه آيه الله حكيم در نجف اشرف به شماره 661 نگهداري مي‌شود.
نوادر مخطوطات مكتبه آيه الله حكيم ص 89 -87.
مصادر نهج‌البلاغه 193: 1 -192
نشريه كتابخانه مركزي دانشگاه تهران 346: 5
39- نسخه‌ي مورخ رجب 669 موجود در كتابخانه دانشگاه پرنستون در امريكا به شماره 1902 اين نسخه براي طغرل بن عبدالله غزي نوشته شده است.
فهرست ماخ ص 221 شماره 2587
40- نسخه‌ي مورخ 17 رمضان سال 673 اين نسخه را در موزه لندن ديده‌ام. و به خط عقيل ابن حسين بن ابي الفتح بن احمد بن عبيدالله الجابري مي‌باشد كه براي خودش در حله نوشته است به شماره 274،32،OR و در فهرست لاتيني و قديمي كتابخانه لندن 658 معرفي شده.
41- نسخه‌ي مورخ 675 اين نسخه را در تبريز در كتابخانه مرحوم حاج حسين نخجواني در منزلش ديده‌ام ولي پس از درگذشت ايشان بنابر وصيت خودشان كتابها به كتابخانه ملي تبريز انتقال داده شده و اين نسخه فعلا در آن
[صفحه 16]
كتابخانه است.
42- نسخه‌ي مورخ 675 اين نسخه به خط حسن بن اسماعيل بن ابراهيم بن علي بن ابي الزين سعيد طبري است و در روز چهارشنبه نزديك به آخر جمادي الاولي نوشتن آن به پايانرسيده اين نسخه در كتابخانه اعتمادالدوله در همدان نگهداري مي‌شود. عنوان شنگرف و حاشيه‌هائي هم در كنار برگها نوشته شده است.
نشريه كتابخانه مركزي دانشگاه تهران 346: 5
43- نسخه‌ي مورخ 675 به خط اسماعيل بن يوسف بن علي بن محمد كه آن را از روي نسخه ابي السعود حيدره بن حسن بن احمد بن محمد ابن الكاتب نوشته و در روز پنجشنبه 2 صفر به پايان رسانده است. كتابخانه‌ي آستان قدس رضوي شماره 1862 در 234 برگ.
فهرست آستان قدس 97: 1
44- نسخه‌ي مورخ 676 به خط عليبن سليمان بن ابي الحسن بن ابي الفرج بن ابي البركات و به تاريخ 22 شعبان در 146 برگ. در كتابخانه‌ي ملي ملك در تهران شماره 153
فهرست نسخه‌هاي خطي عربي كتابخانه ملي ملك ص 786
45- نسخه‌ي مورخ نيمه ربيع الاول سال 677 به خط حسن بن مهدي علوي حسني آملي بهلوي در كتابخانه‌ي آيه الله مرعشي است به شماره 3995 و نيمه نخسين آن مكرر بر دانشمنداني چند خوانده شده و بلاغ‌هاي زياد به خطوط مختلف و نزديك بهم بر آن هست و در فهرست همان كتابخانه ج 10 ص 370 معرفي شده است.
6- نسخه‌ي مورخ 682 به نسخ ريز حسين بن محمد حسني در نجف اشرف براي كتابخانه مخدوم اعظم اعدل سلطان عالم … نوشته شده و در 421 برگ در دارالكتب مصر است بهشماره 4840. ادب طلعت
مجله‌ي معهد المخطوطات، قاهره سال سوم شماره‌ي دوم صفحه 217 و درباره‌ي آن نوشته است و هذه
[صفحه 17]
النسخه في غايه النفاسه.
مقدمه‌ي محمد ابوالفضل ابراهيم بر شرح نهج‌البلاغه ابن ابي الحديد ص 21.
47- نسخه‌ي مورخ 683 در كتابخانه‌ي موزه‌ي بغداد شماره 1623 و نسخه عكسي آن در كتابخانه مركزي دانشگاه بغداد هست شماره فيلم 31 و شماره عكس 140 و دكتر مصطفي جواد در پايان اين نسخه نوشته است: اين نسخه به خط ابن الفاخر، صفي الدين عبدالمومن بن يوسف متوفي 692 ميباشد، سپس شرح حال او را از الحوادث الجامعه ص 480 و فوات الوفيات، ج 2 ص 18 آورده است.
48- نسخه‌ي مورخ 684 متعلق به كتابخانه رئيس الكتاب شماره 943 اين نسخه را در كتابخانه‌ي سليمانيه در اسلامبول ديدم به خط زيبا، در آخر آن آمده است كه اين نسخه از روي نسخه‌اي به خط ابن السكون نوشته شده است (تم الكتاب من نسخه كتبها علي بن محمد بن السكون و اتفق الفراغ منها في شوال 684) و 219 برگ. [4].
49- نسخه‌ي مورخ 687 به خط محمد بن عبدالكريم ابرقوئي 149 برگ، در كتابخانه‌ي ملي ملك در تهران به شماره 1176 موجود مي‌باشد.
فهرست كتابهاي خطي عربي كتابخانه ملي ملك ص 787
50- نسخه‌ي مورخ 692 به خط علي بن ابي منصور در 182 برگ، از آغاز
[صفحه 18]
افتادگي دارد اين نسخه در كتابخانه خدابخش در پتنه‌ي هند بهشماره 3569، موجود است.
مفتاح الكنوز الخفيه 136: 3
51- نسخه مورخ 693 به خط نسخ حسين بن محمد شيرازي حسني در بغداد نوشته پايان ماه ربيع الاول كتابخانه ملك تهران شماره 179.
فهرست خطي‌هاي عربي كتابخانه ملك ص 789.
52- نسخه‌ي سده‌ي هفتم كه در سال 807 در شهر كاشان مقابله شده و در كتابخانه ظاهريه (مكتبه الاسد) در دمشق است به شماره‌ي 9089 كه در فهرست كتابهاي خطي ادبي آن كتابخانه ج 2 ص 366 معرفي شده است.
53- نسخه‌ي قرن هفتم در كتابخانه‌ي اوقاف موصل شماره‌ي 8: 3 در 228 برگ و فيلم آن در كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه بغداد به شماره، موجود است.
54- نسخه‌ي قرن هفتم در كتابخانه‌ي مجلس شوراي ملي شماره 1235.
55- نسخه‌ي قرن هفتم در كتابخانه‌ي آقاي دكتر حسين علي محفوظ در شهر كاظمين.
مجله‌ي معهد المخطوطات، 56: 6
56- نسخه‌ي قرن هفتم در كتابخانه‌ي ملي ملك شماره 1159، در 193 برگ.
فهرست نسخه‌هاي خطي عربي كتابخانه مل ص 786.
57- نسخه‌ي قرن هفتم در كتابخانه‌ي كوپرلي در اسلامبول شماره‌ي 1407 داراي تملك مورخ 686 و 690 يا 670 است و با نسخه‌ي درست و مورد اعتماد تا جائي كه امكان داشته مقابله و تصحيح شده. مقابله كننده جنيد شبلي و پايان مقابله 9 رجب 735 است در 240 برگ داراي تصحيحات و حواشي، مي‌باشد.
58- نسخه‌ي قرن هفتم در كتابخانه دارالتبليغ قم است و چهار برگ از آغاز و انجام، نونويس است، حاشيه‌هاي ادبي و لغوي بسيار بر آن نوشته شده است.
59- نسخه‌ي قرن هفتم در كتابخانه‌ي آيه الله مرعشي است در قم به شماره‌ي 3670 و در فهرست آن تابخانه ج 10 ص 61 شناسانده شده است.
[صفحه 19]
60- نسخه‌ي قرن هفتم به خط بسيار زيبا و احتمال داده شده است خط ياقوت باشد در كتابخانه عمومي علامه طباطبائي در دانشكده پزشكي شيراز است جزو كتابهاي احمد افشار است كه به آنجا انتقال يافته.
61- نسخه‌ي قرن هفتم موجود در كتابخانه سالار جنگ در هند به شماره‌ي 993 كه در فهرست آن كتابخانه جلد چهارم از بخش كتابهاي خطي عربي ص 62 معرفي شده است.
62- نسخه‌ي سده 8 و 7 در كتابخانه‌ي ظاهريه شام (مكتبه الاسد) در دمشق به شماره‌ي 6709 و در فهرست ادبيات خطي آن كتابخانه ج 2 ص 368 شناسانده شده.
63- نسخه‌ي قرن 8 و 7 از آغاز و انجام چند برگ افتاده بوده و محمد اشرف فرزند محمد ملك در ماه صفر سال 1122، آنها را بازنويس نموده است. اين نسخه، از كتابهاي جناب آقاي حاج اسماعيل هدايتي است كه به كتابخانه مدرسه‌ي آيه الله العظمي گلپايگاني در قم منتقل شده است.
64- نسخه‌ي قرن 8 و 7 اين نسخه را در كتابخانه‌ي مجلس شوراي ملي ديده‌ام به شماره‌ي 21.
65- نسخه‌ي سده 8 و 7 به خط نسخ اشرف بن محمد بن جعفر علوي حسيني، عنوان درشت. آغاز نسخه افتادگي دارد نسخه‌ي بسيار پاكيزه‌اي است 147 برگ كاغذ سمرقندي نشانه (و بلغ العرض علي والدي ادام الله ايامه و «يخطه» و «بغير خطه») نوشته شده. اين نسخه در كتابخانه مركزي دانشگاه تهران شماره 3801 موجود مي‌باشد.
فهرست كتابخانه مركزي دانشگاه 2784: 12
66- نسخه‌ي سده 8 و 7 در كتابخانه‌ي عمومي علامه طباطبائي در دانشكده‌ي پزشكي شيراز جزو كتابهاي احمد افشار موجود است و بخش آخر آن در ذيحجه سال 878 تكميل شده است.
67- نسخه‌ي قرن 8 و 7 كتابخانه‌ي دانشگاه لس آنجلس آمريكا شماره‌ي 991. M نشريه‌ي كتابخانه مركزي 380: 11
[صفحه 20]
68- نسخه‌ي 700 كتابخانه‌ي سنا (شوراي اسلامي) شماره‌ي (1393) 13891 به خط احمد بن سليمان بن محمد عتايقي به نسخ معرب روشن، اين نسخه به تاريخ روز دوشنبه 2 رجب در بغداد ازروي نسخه‌ي اصل به خط مولف استنساخ شده با حواشي و يادداشتهائي از سده‌ي 10 و 11 و فيلم آن در كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران بهشماره 4332 هست و در دو جزوء مي‌باشد كه جزء دوم از خطبه همام آغاز مي‌شود.
و اين ابن عتايقي نويسنده اين نسخه، جز ابن عتايقي حلي معروف قرن هشتم است و اين ديگري، كمال الدين عبدالرحمان بن محمد بن ابراهيم بن محمد بن يوسف است و شرحي بر نهج‌البلاغه دارد كه تاريخ تاليف مجلد سوم آن سال 780 است و در 786 بر او خوانده شده.
فهرست كتابخانه‌ي مجلس سنا 243: 2
مجله راهنماي كتاب 515: 16
[صفحه 21]

نسخ قرن 08 ه ق

69- نسخه‌ي مورخ 701 به خط ياقوت مستعصمي اين نسخه در كتابخانه آستان قدس رضوي به شماره‌ي 1858 عمومي و شماره 291 و اخبار خطي در 239 برگ، موجود مي‌باشد.
مجله‌ي معهد المخطوطات، مصر 7: 3
فهرست آستان قدس 96: 1
70- نسخه‌ي مورخ ششم ماه رمضان سال 703 به خط نسخ معرب احمد بن محمد بن جعفر بن اخحمد معروف به الربان، اين نسخه در كتابخانه آيه الله مرعشي در قم به شماره‌ي 3741 موجود است و در فهرست كتابخانه ج 10 ص 137 شناسانده شده است.
71- نسخه‌ي مورخ 704 بهخط نسخ بندار بن محمد بن بندار وراميني رمال و به تاريخ 10 ماه رمضان. اين نسخه در كتابخانه موزه بغداد به شماره‌ي 1662: 52 موجود مي‌باشد و در آخر آن چند قطعه شعر در ستايش نهج‌البلاغه آمده است.
72- نسخه‌ي مورخ 705 به خط نسخ خوش احمد بن حسن بن حسين بن مسعود حلي،اين نسخه را در اسلامبول در كتابخانه با يزيد ديدم به شماره 5572. و تملك سيد حسن ماهان زاده نقيب الاشراف مصر بر آن هست.
[صفحه 22]
73- نسخه‌ي مورخ 709 اين نسخه در كتابخانه‌ي سلطان احمد سوم در توپ قاپوسراي در اسلامبول به شماره 2586 در 348 برگ موجود مي‌باشد و با يك سر لوح طلا و زيبا در آغاز نسخه آراسته است.
فهرست كتابخانه‌ي طوپقپو 222: 4 شماره مسلسل 8223
74- نسخه مورخ 717 كه آنرا در كتابخانه‌ي مجلس شوراي ملي ديده‌ام به شماره 7471 و فهرست شده به خط محمد بن محمد بن احمد بن ابراهيم الزواري و به تاريخ پنجشنبه 28 ربيع الاول در 257 برگ. عنوانها به شنگرف نوشته شده جزء دوم آناز خطبه قاصعه آغاز شده و تاريخ پايان جزء اول در برگ 128 ب 8 ماه رمضان 716 است و در سال 1033 هم مقابله و تصحيح شده و در پايان نسخه در اين تاريخ ابلاغ نوشته شده است.
75- نسخه‌ي مورخ 718 اين نسخه را در كتابخانه‌ي مجلس شوراي ملي به شماره‌ي 5624 ديده‌ام و به خط نسخ معرب محمد بن علي بن ابي علي، در 225 برگ مي‌باشد و مهر كتابخانه‌ي مرحوم آيه الله شهيد حاج شيخ فضل الله نوري بر دو سمت نسخه ديدعه مي‌شود و در پايان نسخه آمده است: (فرغ من تنميقه ضحوه يوم الخيمس السادس عشر من شعبان سنه 718) و در كنار برگ آخر سمت چپ بههمان خط نوشته شده (عارضت هذه النسخه باصل بهخط الشيخ الامام ابي الفضائل علي بن محمد بن علي بن عبدالصمد التميمي [9] و نسخته عارضت باصل بخط الشيخ الهمام الافضل الحسن [6] بن يعقوب و لم في نصحيحها و تنقيحها … ) و در سمت راست به همان خط آمده است (و عارض صاحب الكتاب هذا الكتاب بنسخه في غايه الصحه و روايات جمه … ) آنگاه اشعار يعقوب بن احمد نيشابوري [7] و پسرش ابوبكر
[صفحه 23]
حسن بن يعقوب و ابوالحسن علي بن احمد فنجكردي نيشابوري فنجكردي ابوالحسن علي بن احمد بن محمد نيشابوري 513 -433 از دانشمندان و ادابا و شعراي معروف است تا آنجا كه او را شيخ الافضل لقب داده‌اند.
بيهقي درباره‌ي او گفته (اعجوبه زمانه و آيه اقرانه) ميداني كتاب السامي في الاسامي» را بنام او نوشته و در ديباچه از او ستايش بسيار كرده است او از شاگردان يعقوب بن احمد نيشابوري و قاضي القضاه ناصحي و از مشايخ ابوسعد سمعاني است و سمعاني، هم در انساب و هم در تحبير شرح حال او را مفصل نوشته و او را بسيار ستوده است.
قصيده‌اي در ستايش نهج‌البلاغه دارد كه در پاراي از نسخه‌هاي كهن نوشته شده و از دانشمنداني است كه ديوان اشعار اميرالمومنين عليه‌السلام را جمع آوري كرده و به نام تاج الاشعار يا سلوه الشيعه معروف است. نسخه مورخ 735 اين ديوان در كتابخانه‌ي سپهسالار موجود است و ضمن مجموعه‌اي به شماره‌ي 313 نگهداري مي‌شود.
فهرست سپهسالار 116: 5
براي اطلاع بيشتر از شرح حال فنجكردي به كتابهاي زير مراجعه كنيد:
يك- انساب سمعاني ص 432.
دو- تحبير سمعاني 562: 1.
سه- سياق برگ 71.
چهار- منتخب سياق برگ 102 به نقل پاورقي تحبير.
پنج- وشاح بيهقي.
شش- معجم الادباء 103: 5 به نقل از وشاح بيهقي.
هفت- بغيه الوعاه 148: 2 اللباب 441: 2.
هشت- الغدير 320: 4.
نه- اعلام الشيعه قرن 6 ص 181.
در گذشته در 512 در ستايش نهج‌البلاغه نوشته شده است.
فهرست كتابخانه‌ي مجلس 77: 17
76- نسخه‌ي مورخ 720 كتابخانه‌ي شخصي مرحوم آيه الله العظمي بروجردي در قم.
77- نسخه‌ي مورخ 726 بهنسخ معرب نزديك به پايان شعبان و به خط كهني استنساخ شده. و تملك محمد بن محمد بن علي بن ابي الفوارس التاجر بر آن نوشته شده است. اين نسخه در كتابخانه دانشكده ادبيات تهران به شماره‌ي
[صفحه 24]
مسلسل (75290) و فيلم آن در كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران به شماره‌ي 2785، موجود مي‌باشد.
فهرست ميكروفيلمها 396: 1
فهرست كتابخانه‌ي دانشكده ادبيات تهران
مجموعه امام جمعه كرمان ص 109
78- نسخه‌ي مورخ 727 اين نسخه را به خط محمد بن حسن بن حسين النسوي به تاريخ ماه رمضان و در 228 برگ در اسلامبول در كتابخانه سليمانيه ديده‌ام و از كتابهاي كتابخانه لاله لي بوده به شماره‌ي 1956 كه به آن كتابخانه منتقل كرده‌اند.
79- نسخه‌ي مورخ 728 اين نسخه در كتابخانه مجلس شوراي ملي به خط شيخ زاده سهرويدي ياقوت دوم و بهشماره‌ي 4152 موجود مي‌باشد.
فرهنگ ايران زمين 68: 1
يادداشتهاي قزويني 13: 9
احوال و آثار خوشنويسان 16: 4 -14
فهرست كتابخانه مجلس شوراي ملي 155: 11
80- نسخه‌ي مورخ 729 به خط محمد بن محمد بن حسن بن طويل صفار حلي ساكن شهر واسط در عراق در كتابخانه‌ي آستان قدس رضوي است در مشهد شماره‌ي 1860 عمومي 157 برگ.
فهرست آستان قدس 97: 1
81- نسخه‌ي مورخ 7 صفر سال 735 در كتابخانه‌ي ملي پاريس است به شماره 3212. A در 351 برگ به خط عبدالرحيم بن احمد بن صدر خواسناري به نسخ معرب با تملك سيدي احمد بن احمد اندخودي، و تملك عبدالغني در سال 899.
فهرست قديم كتابخانه، ملي پاريس تاليف دوسلان ج 1 ص 425
82- نسخه‌ي مورخ 29 رمضان 736 به خط سيد شمس الدين محمد احمد بن ابي المعالي بن ابي القاسم علوي موسوي كه در كتابخانه رضويه
[صفحه 25]
مدرسه صدر بازار در اصفهان به شماره‌ي 158، موجود مي‌باشد.
اين نسخه يك بار با نسخه ديگري مقابله و تصحيح شده و در پايان نسخه پايان مقابله و تاريخ آن نوشته شده بوده كه بيشتر آن ناخوانا است.
و يك بار هم بر دانشمندي خوانده شده و انهاء قرائت در پايان نسخه نوشته شده بوده ولي تاريخ و خصوصيات ديگر خوانده نمي‌شود.
نشريه كتابخانه مركزي دانشگاه تهران 314: 5
جامع الانساب علامه روضاتي ص 150
نشريه كتابخانه مركزي دانشگاه تهران 314: 5
83- نسخه‌ي مورخ محرم 767 اين نسخه در كتابخانه موزه‌ي بغداد به شماره‌ي 1661: 550 موجود است و به خط محمد بن عزيز بن محمد بخارائي مي‌باشد كه به تاريخ اواخر محرم 767 پايان يافته است، و 549 برگ مي‌باشد، و بر اين نسخه تصحيحات، و حواشي متعددي مي‌باشد، و در آغاز آن چند قطعه شعر در ستايش نهج‌البلاغه نوشته شده است.
مصادر نهج‌البلاغه 195: 1
84- نسخه‌اي است بتابريخ شوال 771 و به خط ابوالبركات بن علي بن محمد بن فتحي واعظ. اين نسخه در كتابخانه مجلس سنا است. اولين كتاب مجموعه شماره‌ي (876) 16795 داراي:
2- دعاي صباح با ترجمه [8].
3- و صحيفه الرضا [9].
[صفحه 26]
4- و انوار لعقول ديوان اشعار منسوب به اميرالمومنين عليه‌السلام
و بر اين مجموعه است خط رضي الدين بن هاشم حسيني بحريني و ابوالحسن سليمان بن عبدالله بحريني ماحوزي به تاريخ شوال 1153 و مهر او.
فهرست كتابخانه‌ي مجلس سنا 81: 2
85- نسخه‌ي مورخ 773 به خط حسن بن محمد طبري، نسخ نزديك به كوفي، عنوانها درشت با خط كوفي نزديك به نسخ نوشته شده و به تاريخ ظهر روز سه شنبه سيزدهم ربيع الثاني سال 773 در ده به رنگ (سرنگ) نزديك استرآباد از روي نسخه‌ي شمس الدين اولياء استنساخ شده است و «بسم الله» با خط كوفي درشت نوشته شده و قصيده‌اي در مدح نهج‌البلاغه بر آن نوشته شده در كنار برگها حواشي دارد. نسخه داراي 284 برگ كاغذ سمرقندي است به شماره‌ي 176 و در كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران موجود مي‌باشد.
فهرست دانشگاه 324: 2
86- نسخه‌ي مورخ 20 شعبان 773 به نسخ معرب ابوسعد بن ابي سعيد بن حسين بن احمد بن منبه الطرازي الانزاني و در اخر، خطبه مونقه (بي الف) را دارد. كاغذ سمرقندي است و حواشي بر آن نوشته شده است. در كتابخانه دانشكده ادبيات اصفهان به شماره 1213 موجود مي‌باشد.
نشريه‌ي كتابخانه مركزي 921: 11
87- نسخه‌ي مورخ اوائل شعبان سال 777 و به خط نسخ علي بن الفخر
[صفحه 27]
بن علي الموسوي الطبري. اين نسخه را در كتابخانه‌ي آستان قدس ديده‌ام به شماره‌ي 9138. و نسخه‌اي است مقابله و تصحيح شده. و حاشيه‌هاي بسياري هم در كنار برگها نوشته شده است كه شايد از نويسنده‌ي نسخه باشد. كاغذ حنائي، 283 برگ.
88- نسخه‌ي مورخ ربيع الثاني 785 بهخط ابوالحسن حيدر بن محمد بن علي حسني از روي نسخه‌ي زمان مولف در كتابخانه‌ي آستان قدس رضوي به شماره‌ي 2182 موجود است.
فهرست كتابخانه‌ي آستان قدس رضوي 200: 5
89- نسخه‌ي مورخ 791 به خط علي بن حسين بن محمد عامري. اين نسخه در كابخانه مجلس شورا به شماره‌ي ثبت جديد 7943 موجود است.
90- نسخه‌ي مورخ 26 شوال 795 به خط نسخ عبدالله بن حسين و با تملكي به تاريخ 1048. اين نسخه در كتابخانه‌ي سپهسالار به شماره‌ي 7048، نگهداري مي‌شود.
فهرست كتابخانه‌ي مدرسه‌ي سپهسالار 738: 5
91- نسخه اي است متعلق به قرن 8 كه در كتابخانه‌ي سلطان احمد سوم در توپ قاپو براي اسلامبول در 198 برگ و به شماره‌ي 2374 نگهداري مي‌شود و نسخه‌ي عكسي آن در متعهد المخطوطات قاهره موجود است.
فهرست معهد المخطوطات به قلم فواد سيد ج 1 ص 543
92- نسخه‌اي است باز از قرن 8 كه در كتابخانه‌ي خدابخش در پتنه هند به شماره ي 1853 در 294 برگ نگهداري مي‌شود: كه 252 برگ آن از قرن هشتم است و برگهاي ديگر كه شامل كلمات قصار است در قرن 11 نوشته شده است.
مفتاح الكنوز الخفيه 208: 1
93- نسخه‌اي است از قرن 8 كه در كتابخانه‌ي دانشگاه پرنستون آمريكا موجود است و از كتابهاي گارت به شماره‌ي 238 و به خط نسخ در 184 برگ مي‌باشد. فهرست كتابهاي گارت در پرنستون ص 96.
94- نسخه‌ي ديگري است از قرن 8 به نسخ معرب عنوان و نشان شنگرف آغاز و انجام افتاده در كتابخانه‌ي مدرسه‌ي سليمان خان در مشهد موجود است.
[صفحه 28]
فهرست چهار كتابخانه‌ي مشهد ص 23
95- نسخه‌اي است ديگر از قرن 8 كه آن را در كتابخانه‌ي مجلس شوراي ملي ديده‌ام به شماره 7300. فهرست شده در 301 برگ، از پايان افتادگي دارد.
96- نسخه‌ي قرن 9 و 8 موجود در كتابخانه‌ي عمومي علامه‌ي طباطبائي در دانشكده‌ي پزشكي شيراز و جزو خطي‌هاي كتابخانه شيخ محمد حسن اميني است كه به آنجا منتقل شده است.
97- نسخه‌اي است از قرن 9: 8 به خط نسخ معرب با ترجمه‌ي برخي از عبارت به فارسي كه در كتابخانه‌ي سازمان لغت نامه دهخدا در تهران به شماره (32) موجود است.
نشريه كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران 59: 3
98- نسخه‌ي ديگري از قرن 9: 8 به نسخ معرب، با حواشي و با ترجمه‌ي فارسي در برخي جاها كه زير سطرها نوشته شده است، اين نسخه در كتابخانه‌ي امام جمعه‌ي كرمان بوده كه به كتابخانه‌ي دانشكده‌ي ادبيات تهران منتقل شده است.
فهرست كتابخانه‌ي دانشكده ادبيات تهران مجموعه‌ي امام جمعه كرمان ص 109
99- نسخه‌اي است از قرن 9: 8 موجود در دانشگاه لس‌آنجلس آمريكا شماره 191. M.
نشريه‌ي كتابخانه مركزي 381: 11
100- نسخه‌ي مورخ شوال 816 به خط نسرين محمد زين زابيدي شافعي كه از روي نسخه‌ي مولف استنساخ شده و در كتابخانه‌ي آستان قدس رضوي در مشهد در 200 برگ شماره 2185 موجود است.
فهرست كتابخانه‌ي آستان قدس رضوي 200: 5
[صفحه 29]

نسخ قرن 09 ه ق

101- نسخه‌ي مورخ 818 به خط نسخ محمد بن علي حسني حسيني موسوي در 18 جمادي الاولي با ترجمه به فارسي زير سطرها. از آغاز افتادگي دارد. اين نسخه را محمد مومن رازي در 1092 بر مرحوم علامه مجلسي خوانده و علامه مجلسي را براي وي اجازه نوشته است. و در كتابخانه‌ي جامع گوهرشاد مشهد شماره‌ي 104: 1 موجود مي‌باشد.
فهرست چهار كتابخانه‌ي مشهد ص 427
102- نسخه‌ي مورخ 768 به خط علي مرشدي شكاني. اين نسخه در كتابخانه‌ي خدابخش در پتنه هند بهتاريخ 20 شعبان و به شماره‌ي 2574، موجود است.
نوادر كتابخانه‌ي خدابخش به قلم سيد احسن شير ص 307 و 308
103- نسخه‌ي مورخ 871 به خط نسخ معرب علاء ابن حسين بن علي حافظ سبزواري كه در حصن سلطان در مدت 18 روز به تاريخ 14 جمادي دوم استنساخ كرده و در كتابخانه‌ي آستانه قم شماره‌ي (95) قفسه 2 از كتابهاي وقفي جمشيد خان قوللر بر مقبره شاه عباس صفوي در قم، موجود است.
فهرست آستانه قم ص 179
تربت پاكان 156: 1
[صفحه 30]
104- نسخه‌ي مورخ 875 به خط صالح بن احمد بن ابراهيم بن محمد بن صالح انصاري و به تاريخ 26 محرم. اين نسخه در كتابخانه‌ي موزه‌ي بغداد موجود است.
مصادر نهج‌البلاغه 195: 1
105- نسخه‌ي مورخ 6 صفر 882 به قطع رحلي و به خط نسخ درشت حمزه (جهضم) بن پير هلال بن كجهش بن هلال حسني باترجمه فارسي به خط ريزتر. اين نسخه در كتابخانه عمومي وزيري يزيد به شماره‌ي 5201 در 308 برگ موجود است و فيلم آن نيز در كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران است به شماره‌ي 2424.
فهرست كتابخانه وزيري 152: 1
نشريه كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران 416: 4
فهرست ميكروفيلمها 396: 1
106- نسخه‌ي مقابله شده در 885 به خط شيخ عبدالحسين بن عبدالعزيز حافظ رازي. اين نسخه در كتابخانه‌ي مدرسه واب مشهد به شماره‌ي (69) اخبار، موجود است. عنوان شنگرف، تصحيح و مقابله شده، حواشي دارد، 117 برگ و جزو كتابهاي مدرسه‌ي فاضليه مشهد بوده كه پس از خراب كردن درسه به مدرسه نواب منتقل شده است.
فهرست 2 كتابخانه‌ي مدرسه فاضليه ص 85
فهرست دو كتابخانه مشهد ص 499
107- نسخه‌ي مورخ 891 به نسخ معرب زيبا بهخط محمد بن سلطان حافظ با ترجمه فارسي زير سطرها به خط نستعليق به شنگرف. باب اول را ندارد و به تاريخ ماه رمضان و به شماره‌ي (826) در كتابخانه‌ي آيه الله مرعشي در قم به ضميمه انوار العقول [10] ديوان اشعار منسوب به اميرمومنان علي عليه‌السلام موجود
[صفحه 31]
است با ترجمه اشعار به نثر فارسي كهن به شنگرف به خط نستعليق زير سطرها.
فهرست كتابخانه‌ي آيه‌الله مرعشي 26: 3
108- نسخه‌ي مورخ 892 به خط زيباي محمد محلاتي با سر لوح زيبا در 864 صفحه در موزه اوقاف اسلامي اسلامبول شماره‌ي 2074، موجود است و نسخه‌ي عكسي آن در معهد المخوطات قاهره است به شماره‌ي 881.
فهرست معهد المخطوطات به قلم فواد سيد ج 1 ص 544
109- نسخه‌ي مورخ ربيع الاول 897 به خط حسن بن ابوسعيد بن بايزيد جامي كه در كتابخانه‌ي شخصي آقاي زرآبادي در قزوين به ضميمه شهاب الاخبار قضاعي و سلوه الشيعه فنجكردي و ندبه امام سجاد زين العابدين عليه‌السلام،
[صفحه 32]
موجود است.
110- نسخه قرن 9 در 329 برگ با ترجمه فارسي زير سطرها موجود در كتابخانه‌ي خدابخش در پتنه هند به شماره‌ي 1854.
مفتاح الكنوز الخفيه 208: 1
111- نسخه‌ي قرن 9 به نسخ خوش، عنوان درشت. آغاز و انجام افتاده، در كتابخانه جناب آقاي شانه چي استاد محترم دانشكنده الهيات مشهد، موجود است.
نشريه كتابخانه مركزي دانشگاه تهران 610: 5
112- نسخه‌ي قرن 9 نسخ معرب، عنوان شنگرف، و پاره‌اي جاها مشكي درشت‌تر، با حواشي. اين نسخه در كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران شماره‌ي 1340، موجود است.
فهرست كتابخانه مركزي دانشگاه تهران شماره‌ي 1340، موجود است.
فهرست كتابخانه مركزي دانشگاه 27: 8
113- نسخه‌ي قرن 10 و 9 به نسخ معرب، خوانده شده بر دانشمندان و داراي جملات: «انهاه ايده الله تعلاي علي قراءه و عراضا. بلغ ايده الله قراءه علي و عراضا … » اين نسخه در كتابخانه دانشگاه لس‌آنجلس به شماره‌ي 228. M موجود است.
نشريه كتابخانه‌ي مركزي 381: 11
[صفحه 33]

نسخ قرن 10 ه ق

114- نسخه‌ي مورخ 914 در كتابخانه‌ي شخصي فاضل محترم جناب آقاي سيد محمد جزائري.
115- نسخه‌ي مورخ 918 در كتابخانه‌ي ظاهريه‌ي شام شماره‌ي 775
مصادر نهج‌البلاغه 1 ص: 195
116- نسخه‌ي مورخ 10 رجب 945 كتابخانه‌ي حميديه شماره (409)، اين نسخه را در كتابخانه‌ي سليمانيه در اسلامبول ديده‌ام به نسخ زيباي خطاط محمد بن علي اوحدي طبيب داراي سرلوح و عنوانها با شنگرف و لا جورد و زر نوشته شده است در 352 برگ.
117- نسخه‌ي مورخ 14 جمادي الاولي 960 به خط زيباي خوشنويس محمد حسين بن محيي باغدشتي با ترجمه فارسي زير سطرها به شنگرف به خط خوشنويس (ياري)، اين نسخه در كتابخانه آستان قدس است به شماره‌ي 8058.
118- نسخه‌ي مورخ 973 كتابخانه‌ي استان قدس رضوي شماره‌ي 2180 نوشته‌ي يكشنبه 7 شعبان و در 1017 از كتابهاي شاه عباس صفوي بوده، با ترجمه به فارسي زير سطرها به طور چليپا، عناويه به طلا نوشته شده برگها جدول كشي به تحرير و سيلو و لا جورد و طلا و شنگرف و داراي سر لوح نفيس و زيبا كه در زمينه، اسم نهج‌البلاغه به سفيد آب نوشته شده.
[صفحه 34]
فهرست كتابخانه آستان قدس 201: 5 -200
فهرست دو كتابخانه مشهد ص 1065
119- نسخه‌ي مورخ 974 اين نسخه را در كتابخانه نور عثمانيه در اسلامبول ديده‌ام به خط نسخ درشت، در 408 برگ به شماره‌ي 4361.
120- نسخه‌ي مورخ 987 بضميمه خصال شيخ صدوق به خط نستعليق ريز علاء الملك بن عبدالقادر حسيني مرعشي در قزوين. اين نسخه در كتابخانه دانشگاه لس‌آنجلس آمريكا شماره 1101 M وجود است.
نشريه كتابخانه‌ي مركزي 707: 11
121- نسخه‌ي مورخ 17 ربيع الاول 994 به خط نسخ معرب حسن بن علي بن حسن بن علي ابن شدقم حسيني مدني به شماره‌ي 78 دانشگاه تهران
فهرست دانشگاه 322: 2
122- نسخه‌ي مورخ 996 به نسخ زيبا و قطع رحلي موجود در كتابخانه‌ي سلطان احمد سوم در توپ قاپو سراي اسلامبول شماره‌ي 2586 و نسخه‌ي عكس آن در مهعهد المخطوطات قاهره شماره‌ي 879 موجود است.
فهرست معهد المخطوطات به قلم فواد سيد ج 1 ص 543
123- نسخه‌ي مورخ شعبان 996 موجود در دانشگاه پرنستون در نيوجرسي آمريكا به شماره‌ي 1522 و جزو نسخه‌هاي خطي سري جديد است، كه فهرست نشده است.
124- نسخه‌ي قرن 10 و 9 به خط نسخ خوب عنوانها درشت مشكي با ترجمه به فارسي كهن زير سطرها به خط نستعليق سرخ رنگ تا آغاز نامه‌ها است اين نسخه را در قم نزد آقاي عبداللهي ديده‌ام.
125- نسخه‌ي سده‌ي 10 به خط نسخ خوش با زر و لا جورد در دو صفه اول و كمند و جدول زر و لا جورد و مشكي، و با حواشي از شرح ابن ميثم در 235 برگ موجود در كتابخانه‌ي ملي ملك به شماره‌ي 5989.
فهرست نسخه‌هاي خطي عربي كتابخانه‌ي ملك ص 787
126- نسخه‌ي قرن 10 كتابخانه‌ي دانشگاه پرنستون در آمريكا شماره‌ي 432،
[صفحه 35]
در 672 برگ و از آغاز افتادگي دارد.
فهرست ماخ ص 221
127- نسخه‌ي قرن 10 به نسخ خوش. عنوان مشكي درشت. آغاز و انجام افتاده، موجود در كتابخانه‌ي مدرسه‌ي سليمان خان مشهد.
فهرست چهار كتابخانه مشهد ص 23.
128- نسخه‌ي قرن 10 در كتابخانه دانشكده ادبيات اصفهان است به شماره‌ي 1227. كاغذ سمرقندي چند برگ از آغاز و انجام آن در سال 1104 نوشته شده است.
نشريه كتابخانه مركزي 921: 11
129- نسخه‌ي قرن 10 در دانشگاه پرسنتون آمريكا به شماره‌ي 1182 است از سري جديد فهرست نشده.
130- نسخه‌ي سده 10 در كتابخانه‌ي واتيكان است به شماره‌ي 1176 در 217 برگ.
فهرست كتابخانه واتيكان چاپ 1935 ص 178
131- نسخه‌ي قرن 11 و 10 كتابخانه‌ي دانشگاه لس‌آنجلس شماره‌ي 826 و به خط نسخ معرب. از يادداشتهاي جناب آقاي دانش‌پژوه.

پاورقي

[1] اديب دانشمند ابوبكر حسن بن يعقوب بن احمد نيشابوري از ادبا و شعراء و دانشمندان و محدثين نيشابور بوده و در محرم 517 در گذشته است.
باخرزي در گذشته 467 در دميه القصر تحت شماره‌ي 378 شرح حال او را نوشته و مقداري از اشعار وي را آورده است و همچنين عبدالغافر فارسي نيشابوري در سياق، شرح حال و مشايخ حديثي او را نوشته است. منتخب سياق برگ 55 الف و بيهقي (علي بن زيد) در گذشته‌ي 565 نهج‌البلاغه را در سال ب516 بر او خوانده و او و پدرش بسيار ستايش كرده و از آنها به دو ماه سپهر ادب و دو ميوه‌ي گلستان ورع ياد كرده:
(هو و ابوه في فلك الادب قمران و في حدائق الورع ثمران).
و شيخ بزرگوار ما صاحب ذريعه رحمه الله عليه نيز در (الثقات العيون) ص 70 شرح حال او را نوشته و سخن بيهقي را درباره‌ي او آورده است.
و حقا اين پدر و پسر از نخستين دانشمنداني هستند كه در قرن پنجم نهج‌البلاغه را با استنساخ، درس، روايت و اجازه رواج داده‌اند و هر دو در ستايش نهج‌البلاغه شعر سروده‌اند كه در بيشتر نسخه‌هاي كهن شعر هر دو هست و شرح حال پدرش يعقوب بن احمد نيز در پاورقي شماره‌ي: خواهد آمد.
[2] صورت اجازه چنين است:
قراعلي الاجل الاوحد العالم مجدالدوله ابوالمظفر بن الاجل زين الدين ابي العز احمد ابن الاجل السعيد جلال الدين ابي المظفر محمد بن عبيدالله بن جحعفر ادام الله علوه و نفعه بالعلم جميع هذا الجزء و هو الاول من نهج‌البلاغه قراءه حفظ و معرفه و اتقان و علم و عارضته بالاصل المنقول منه.
و كتب مصدق بن حسن بن الحسين في رجب من سنه تسع و عشرين و خمسماه حامدالله و مصليا علي نبيه محمد و آله و حسبنا الله و نعم الوكيل.
[3] ابويوسف يعقوب بن احمد بن محمد بن احمد قاري كردي فارسي نيشابوري در گذشته ماه رمضان 474 نگارنده‌ي كتاب بلغه در لغت چاپ بنياد فرهنگ سال 1349.
دو معاصر و همشهري اوثعالبي در گذشته (429) در تتمه اليتيمه 20: 2 و باخرزي درگذشته 467 در دميه القصر بشماره 362 شرح حال او را نوشته و مقداري از اشعارش را آورده‌اند و باخرزي او را ستايش بسيار كرده از آن جمله گويد من امروز براي او همتا و مانندي نمي‌شناسم (ثم اني لا اعراف من ينب منابه في اصول الادب محفوظا و مسموعا … )
و عبدالغافر فارسي نيشابوري نيز در سياق شرح حال او را نوشته و او را بسيار ستوده است از جمله گفته است:
(استاد البلد و استادالعربيه و اللغه معروف مشهور كثير التصانيف و التلاميذ … )
منتخب سياق برگ 143 ب شرح حال او در كتابهاي زير نيز آمده است:
يك- انباه الرواه فقطي 50: 4 -45 به نقل از باخرزي.
دو- ابن شاكر در وفات الوفيات 334: 4.
سه- بلغه‌ي فيروز آبادي ص 686 شماره‌ي 410.
چهار- طبقات النحاه ابن قاضي شهبه شماره‌ي 539.
پنج- بغيه الوعاه سيوطي 347: 2 به نقل از سياق.
شش- اعلام الشيعه مرحوم علامه شيخ آقا بزرگ تهراني رحمه‌الله عليه در قرن پنجم و قرن ششم.
هفت- اعلام زركلي 254: 9.
هشت- معجم المولفين 241: 13.
[4] ابن السكون حلي ابوالحسن علي بن محمد بن محمد بن السكون دانشمند، فقيه، محدث، لغوي، نحوي، ادبي و شاعر به گفته‌ي ياقوت پيرامون سال 600 و به گفته‌ي سيوطي در 606 در گذشته است به استنساخ و تصحيح كتب معروف بوده.
ياقوت در معجم الادباء 75: 15 شرح حال او را نوشته و گفته: (كان عارفان بالنحو و اللغه حسن الفهم حيدالنقل حريصا علي تصحيح الكتب)
شرح حال او در بغيه الوعاه 199: 2 و الوافي بالوفيات صفدي 149: 1 و طبقات اعلام الشيعه (الانوار الملطه) ص 115 و امل الامل 203: 2 و الكني و الالقاب 214: 1 معجم المولفين 239: 7 هديه العارفين 704: 1 آمده است.
[5] از دانشمندان نامي نيشابور در نيمه‌ي اول سده‌ي ششم است و پدرانش همه دانشمند و فقيه و محدث بوده‌اند، او همان مولف كتاب ذخيره الاخره در دعا و زيارت مي‌باشد كه نسخه‌اي از آن در كتابخانه‌ي مجلس شوراي ملي در تهران به شماره‌ي 2020 موجود مي‌باشد. فهرست مجلس 19: 6.
شرح حال او در طبقات اعلام الشيعه قرن ششم ص 204 نيز آمده، مراجعه شود.
[6] شرح حال او در پاورقي شماره‌ي 5 گذشت.
[7] شرح حال او در پاورقي شماره‌ي 6 گذشت.
[8] اين نسخه دومين نسخه كهن از دعاي صباح است و پيش از اين، نسخه‌ي آقاي دكتر مهدوي است به تاريخ 754 ضمن مجموعه‌اي.
و نسخه‌ي ديگري از سده‌ي نهم بهخط ثلث در كتابخانه‌ي چستر بيتي است به شماره‌ي 4199.
[9] صحيفه الرضا كه به نامهاي الصحيفه الرضويه يا الرضويات يا صحيفه اهل البيت يا مسند الرضا يا نسخه‌ي عن الرضا نيز خوانده مي‌شود و در قاهره و بمبئي و تهران چاپ شده از سده سوم به بعد ميان علماء و محدثين اسلام از شيعه و سني و زيدي مشهور بوده و روايت مي‌شده است و نقل آن را اجازه مي‌گرفتند و اجازه ميدادند. روايتهاي شيعي به احمد بن عامر طائي مي‌رسد كه در سال 194 از حضرت رضا عليه‌السلام آن را روايت كرده است مقداري از اسناد و رواياتي كه به او مي‌رسد در رياض العلماء و خاتمه مستدرك ص 343 و فهرست دانشگاه 1396: 5 آورده شده و روايتهاي سني بيشتر به ابواحمد داود بن سليمان بن يوسف غازي قزويني مي‌رسد كه در سال 201 در قزوين در خانه‌ي خودش از حضرت رضا عليه‌السلام روايت كرده و از جمله ابوالحسن علي بن محمد بن علي بن مهروبه قزويني آن رااز داود روايت كرده چنانكه رافعي در تدوين در شرح حال او نوشته است و همچنين در شرح حال بسياري از علماي قزوين روايت صحيفه الرضا را نوشته است و در اينجا مجال سخن بيش از اين نيست به صفحه‌ي 343 خاتمه مستدرك نگاه كنيد.
[10] انوارالعقول في اشعار وصي الرسول از قطب الدين كيدري محمد بن حسين بن حسن نيشابوري كه شرحي هم بر نهج‌البلاغه دارد به نام حدائق الحقائق في تفسير كلام افضل الخلائق و در سال 576 پايان يافته و نسخه‌هاي كهن و نفيسي از آن در كتابخانه‌هاي ايران هست، ابن فوطي در تلخيص مجمع الاداب ج 2 ق 691 شرح حال اورا نوشته و اجازه‌اي از او ورده است كه تاريخ آن جمادي الاولي (610) است از اينجا بدست مي‌آيد كه كيدري در سده‌ي هفتم و تا اين تاريخ زنده بوده است.
نسخه‌هاي كهن انوار العقول را كه تا كنون شناخته‌ايم از اين قرار است:
يك- نسخه‌ي مورخ 735ضمن مجموعه‌ي بياضي موجود در كتابخانه آقاي فخرالدين نصيري.
دو- نسخي مورخ 771 كتابخانه‌ي مجلس سنا شماره‌ي 876 به ضميمه نهج‌البلاغه.
سه- نسخه‌ي مورخ 778 به ضميمه نثر اللئالي به خط محمد بن حسن استر آبادي موجود در كتابخانه آقاي فخرالدين نصيري.
چهار- نسخه‌ي مورخ 818 كتابخانه‌ي مسجد گوهرشاد مشهدشماره 104: 2.
پنج- نسخه‌ي مورخ 858 در 145 برگ در كتابخانه‌ي خدابخش در پتنه شماره‌ي 1749.
شش- نسخه‌ي مورخ 875 با ترجمه به نظم فارسي از شوقي شاعر ضمن مجموعه‌اي در كتابخانه آقاي فخرالدين نصيري الكنوز الخفيه.
هفت- نسخه‌ي مورخ 887 كتابخانه‌ي موزه‌ي بغداد شماره‌ي 1050 در 83 برگ و فيم آن در كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه بغداد است شماره‌ي فيلم 27.
دو نسخه‌ي كهن هم هست يكي به تاريخ 601 در موصل كه بضميمه نهج‌البلاغه به شماره‌ي 26 گذشت و دوم به تاريخ 467 به خط محمد بن عبدالله جالوي در 97 برگ در كتابخانه آقاي فخرالدين نصيري ولي نمي‌دانم اينها كداميك از هفده ديوان است كه از اشعار منسوب به اميرالمومنين علي عليه‌السلام تاليف شده پيش از همه عبدالعزيز بن يحيي جلودي در گذشته (232) اشعار آن حضرت را جمع آوري كرده براي تفصيل بيشتر به فهرست دانشگاه 117: 20 نگاه كنيد.