اى مردم، بايد خدا شما را به هنگام نعمت همانند هنگامه كيفر ، ترسان بنگرد ، زيرا كسى كه رفاه و گشايش را زمينة گرفتار شدن خويش نداند ، پس خود را از حوادث ترسناك ايمن مى پندارد و آن كس كه تنگدستى را آزمايش الهى نداند پاداشى را كه اميدى به آن بود از دست خواهد
مرکز جهانی اطلاع رسانی آل البیت

آشنایی با نرم افزار دانش نامه جامع نهج البلاغه

دانش نامه جامع نهج البلاغه، كامل ترين نرم افزار از نوع خود است كه خدمات خود را به سه زبان فارسى، عربى و انگليسى، ارائه مى كند و در برگيرنده صدها جلد كتاب به صورت تطبيقى، هزاران موضوع با ساختار درختى، قديمى ترين نسخه هاى خطى نهج البلاغه، نمايه آيات قرآن و احاديث نبوى، مصادر، اعلام، امثال و حكم نهج البلاغه و ده ها امكان پژوهشى و كاربردى ديگر است. اين نرم افزار، توسط «مركز تحقيقات رايانه اى حوزه علميه اصفهان»، توليدشده و در اختيار جامعه محقّقان و فرهيختگان ميهن اسلامى قرار گرفته است.
اين نرم افزار، شامل متن كامل و اعرابگذارى شده نهج البلاغه، كليه ترجمه ها و شروح (نظم و نثر) نهج البلاغه است كه بالغ بر صدها جلد كتاب مى شود و به هفت زبان فارسى، عربى، انگليسى، فرانسوى، ايتاليايى، اسپانيايى و اردو است.
تهيه كنندگان اين نرم افزار، علاوه بر فراهم نمودن امكانات پژوهشى، بر آن شدند تا انديشه ده ها شيفته اميرالمؤمنين(علیه السلام) را به بهترين نحو، در اختيار محقّقان و فرهيختگان، قرار دهند. اعلام سال 1379ش، از سوى رهبر فرزانه انقلاب اسلامى به عنوان سال اميرالمؤمنين(علیه السلام)، فرصت مناسبى جهت ارائه اين اثر ارزشمند بوده است.
از ويژگى هاى اصلى برنامه، وجود فهرست هاى مختلف از نهج البلاغه است كه در حين نمايش متن، مى توان از آنها بهره جُست. همچنين امكان مقايسه متون ترجمه يا شرح را با يكديگر، مى توان از ويژگى هاى آن برشمرد.
اين برنامه، در چند بخشْ تدوين يافته كه عبارت اند از: نمايش، موضوعات، معجم، آيات، احاديث، مصادر، اَعلام (شخصيت ها)، امثال، و امكانات.
نمايش
در اين بخش، امكان نمايش متن نهج البلاغه از طريق انتخاب خطبه ها، نامه ها و حكمت ها وجود دارد. همچنين امكان نمايش تصاوير نسخه خطّى همان صفحه از نهج البلاغه، هم زمان با متن در حال نمايش، و همين طور ترجمه اردوى آن، در اين بخش در نظر گرفته شده است. ضمناً امكان انتخاب و نمايش ترجمه ها و شروح مختلف نيز از خصوصيات اين بخش به شمار مى آيد.
اكنون به بررسى نكاتى چند درباره بخش نمايش مى پردازيم:
فهرست اسامى خطبه ها و نامه ها: با توجه به اين كه اسامى خطبه ها و نامه هاى نهج البلاغه، معمولاً براساس نظر مترجم يا شارح انتخاب مى شوند، تا كنون، فهرست هاى اسامى مختلفى در كتب گوناگون، به چاپ رسيده است كه پس از بررسى تمامى اين فهرست ها، اسامى خطبه ها و نامه ها در نرم افزار حاضر، با مراجعه به كتب زير، انتخاب شده اند.
فهرست فارسى: با استفاده از فهرست اسامى مندرج در ترجمه آقايان: عبدالمحمد آيتى، سيد جعفر شهيدى، محسن فارسى، ناصر احمدزاده، حسين انصاريان و [نسخه تصحيح] عزيزاللّه جوينى.
فهرست عربى: با استفاده از فهرست شرح ابن ميثم بحرانى.
فهرست انگليسى: با استفاده از فهرست ترجمه سيد عليرضا.
متن نهج البلاغه: با توجّه به اين كه هنوز هيچ نسخه بدون غلطى از نهج البلاغه كه بتوان به طور كامل به آن اعتماد نمود وجود ندارد، طرّاحان نرم افزار، از بين نسخ موجود، نسخه چاپ شده توسط «بنياد نهج البلاغه» را كه متن آن با يازده نسخه معتبر ديگر مقابله شده است، به عنوان بهترين نسخه براى متن عربى در نرم افزار دانش نامه جامع نهج البلاغه مورد استفاده قرار داده اند. هرچند از ديدگاه آنان، اين نسخه نيز همچون نسخ ديگر، نواقص و معايبى دارد كه حتى الامكان، با نظر محقّقان و كارشناسان مركز تحقيقات رايانه اى حوزه علميه اصفهان، رفع گرديده است.[1]
نسخه هاى خطّى: از آن جا كه نسخ خطّى، يكى از ابزارهاى مهم تحقيقى محسوب مى شوند، در اين برنامه، تصاوير قديمى ترين نسخه خطّى نهج البلاغه، كه از قرن پنجم به جاى مانده، ارائه شده است. اين تصاوير، از نسخه منتشر شده توسط كتاب خانه آية اللّه مرعشى قم، استخراج شده و مورد استفاده قرار گرفته اند.
تصاوير اين كتاب، برگرفته از نسخه مورّخ ذى قعده سال 469 است كه به خطّ حسين بن حسن بن حسين مؤدّب قمى است. او از دانشمندان قرن پنجم و ششم و از شاگردان دوريستى و از مشايخ قطب راوندى بوده است و اين نسخه را با يك واسطه با نسخه اصل به خطّ مؤلف، مقابله و تصحيح كرده و آن را نزد محمد بن على بن احمد بن بندار، خوانده و او به خط خود، آن را گواهى كرده است و نويسنده نسخه را با جمله: «شيخى الفقيه الأصلح…» ستوده است. اين نسخه اكنون جزو كتاب خانه ميرزا عبداللّه افندى، صاحب رياض العلماء است و ايشان، مكرّر از آن، نام برده است.
ترجمه ها و شرح ها: با وجود اين كه ترجمه ها و شرح هاى بسيار متعددى از نهج البلاغه به زبان هاى گوناگونْ موجود است، اما در اين نرم افزار، تنها از ترجمه و شروحى استفاده شده است كه تمام نهج البلاغه را موضوع كار خود قرار داده باشند. البته بعضى از شروح، به علّت فوت مؤلف، ناتمام مانده، يا قسمت هايى از آنها در اثر گذشت زمان، مفقود شده است. بر همين اساس، از ترجمه ها و يا شروحى كه تنها شامل يك خطبه، نامه و يا بخشى از نهج البلاغه بوده اند، استفاده نشده است. اطّلاعات كتابشناختى ترجمه ها و شرح ها در فهرست ضميمه آمده است.
تطبيق متون: از جمله مشكلاتى كه محقّقان در نهج البلاغه و در شروح و ترجمه ها با آن مواجه هستند، عبارت اند از:
الف) عدم هماهنگى بين ترتيب و شماره خطبه، نامه و يا كلمات قصار موجود در نسخ گوناگون نهج البلاغه،
ب) تفاوت در متن خطبه ها، نامه ها و كلمات قصار، خصوصاً در ابتدا و انتهاى آنها در كتب مختلف،
ج) تفاوت متون از لحاظ معنا و مفهوم، به دليل اختلاف در منابع و مصادر كه از آن به تفاوت در نسخه بدل ها تعبير مى شود.
با توجّه با اين مشكلات، از ويژگى هاى بسيار مفيد اين برنامه، امكان تطبيق بين متون شرح ها و ترجمه هاى مختلف نهج البلاغه است كه از متن آنها در برنامه استفاده شده است. به اين ترتيب كه كاربر، در حين بررسى هر يك از خطبه ها يا نامه ها يا كلمات، مى تواند هم زمان، ترجمه يا شرح آن را در منابع مختلف، بدون نياز به مطابقت بين آنها مشاهده نمايد. شايان ذكر است كه همين امكان، در مشاهده تصاوير نسخه خطّى قديمى و تصاوير ترجمه نهج البلاغه به زبان اردو نيز وجود دارد.
كلمات فعّال در متن: از مزاياى برنامه آن است كه در حين نمايش متن كتاب، مى توان يكى از مشخّصات زير را فعّال نموده، در حين نمايش متن، آن مشخّصه را با رنگى ديگر مشاهده نمود و به توضيحاتى درباره آن در زير صفحه، دست يافت. اين مشخّصات، عبارت اند از:
1) آيه: آيات شريفى كه در نهج البلاغه آمده و حضرت از آنها استفاده كرده است، به صورت رنگى در متن عربى، مشخّص و فعّال مى شوند كه با گزينش هر يك، مى توان نام سوره و شماره آيه را در زيرِ صفحه مشاهده نمود.
ب) لغت: متن نهج البلاغه، به گونه اى طرّاحى شده است كه بيش از پنج هزار لغت مشكل در آن، به صورت رنگى، مشخّص و فعّال است و كاربر، با انتخاب هر يك از اين لغات، مى تواند معناى فارسى يا عربى آن را (در نسخه عربى و انگليسى نرم افزار) مشاهده نمايد.
منابع مورد استفاده در اين قسمت، عبارت اند از:
1. فهرس الألفاظ الغريبة، صبحى الصالح.
2. فرهنگ نهج البلاغه، صبحى الصالح، ترجمه: مصطفى رحيمى نيا، تهران: انتشارات اسلامى، 1370ش.
3. قاموس نهج البلاغه، محمد على شرقى، تهران: دارالكتب الاسلامية، 1366ش.
4. الكاشف عن ألفاظ نهج البلاغة فى شروحه، سيد جواد مصطفوى خراسانى، تهران: دارالكتب الاسلامية، 1377ش.
5. مفردات نهج البلاغه، سيد على اكبر قرشى، تهران: مؤسسه فرهنگى نشر قبله، 1377ش، اوّل.
6. لسان العرب، ابن منظور.
شايان ذكر است كه در موارد متعددى به علّت اختلاف نسخ موجود، ترجمه يك كلمه با مراجعه به كتب لغت مختلفْ تهيه شده كه نشانى هر يك در ذيل آن كلمه، ذكر شده است.
ج) بدل: لغات و يا عباراتى كه در نسخ گوناگون نهج البلاغه به صورت متفاوتى آمده اند، به صورت رنگى مشخّص و فعال هستند كه با گزينش هر كدام، مى توان موارد اختلاف را در يازده نسخه معتبر ديگر، به همراه نام آن نسخه، مشاهده نمود. اين بخش، با استفاده از نسخ بدل ارائه شده در نسخه بنياد نهج البلاغه، تهيه و تدوين شده است. اين نسخه ها عبارت اند از:
1. نسخه متعلق به كتاب خانه آية اللّه مرعشى قم.
2. نسخه متعلّق به كتاب خانه مدرسه نواب مشهد.
3. نسخه متعلّق به كتاب خانه جامع عليگر هند.
4. نسخه متعلّق به كتاب خانه ممتاز العلماى لكنهو در هند.
5. نسخه فخرالدين نصيرى.
6. شرح مرحوم علينقى فيض الاسلام.
7. شرح ابن ابى الحديد معتزلى
8. شرح قطب الدين راوندى.
9. شرح كيدرى بيهقى.
10. شرح على بن ناصر سرخسى.
11. شرح شيخ محمد عبده.
البته در مواردى به علّت عدم تعيين دقيق قسمت هاى مورد اختلاف، نسخ مذكور، مستقيماً مورد توجّه و استفاده قرار گرفته اند.
هـ) حديث: احاديث نبوى اى كه مستقيماً توسط امام على(علیه السلام) نقل شده اند و يا تلويحاً مورد استفاده قرار گرفته اند، در متن كتاب، فعال اند و احاديث مشابه، سلسله سند حديث مورد نظر (از منبع ديگرى غير از نهج البلاغه) و شرح مبسوطى از آن را نيز مى توان مشاهده نمود.
و) اعلام: اسامى تمامى افراد و شخصيت هاى مهمّى كه در نهج البلاغه ذكر شده اند، به صورت فعّال، در متنْ مشخص شده است و كاربر با انتخاب هر يك مى تواند نكات برجسته و شرح مختصر زندگانى وى را مشاهده نمايد.
ز) مثل: تمامى امثال و حِكم نهج البلاغه، به صورت رنگى در متنْ فعال اند و كاربر، قادر است با انتخاب هر يك، شرح و توضيح مبسوطى از محتوا، شأن بيان، نكات ادبى و ديگر مطالب مربوط به آنها را مشاهده نمايد.
شايان ذكر است كه از جمله امكانات پيش بينى شده در بخش نمايش، قابليت مشاهده موضوعات خطبه، نامه يا كلمات در حال نمايش است كه توضيح آن خواهد آمد.
با توجّه به اهمّيت مصادر و اسانيد نهج البلاغه، در اين بخش از برنامه، امكان دسترس تطبيقى به اسناد و مصادر هر قسمت از نهج البلاغه، فراهم شده است، به گونه اى كه كاربر قادر خواهد بود با انتخاب هر بخش، اسناد و مآخذ آن را به طور مبسوط، مشاهده و نشانى مصادر معتبر ديگرى غير از نهج البلاغه كه متن در حال نمايش را نقل نموده اند، مطالعه نمايد.
موضوعات
در اين بخش، فهرست موضوعات با ساختار درختى نمايش مى يابد. در اين ساختار، كاربر به آسانى مى تواند ارتباط بين موضوعات را مشاهده نمايد و موضوعات مشابه يكديگر را پيگيرى نمايد. اين موضوعات، بالغ بر هزار و ششصد موضوع اصلى و ده هزار موضوع فرعى است كه از طريق هر كدام از آنها مى توان قسمت هايى از نهج البلاغه را كه شامل موضوعات انتخابى است، مشاهده و بررسى نمود (ارجاع از موضوع به متن).
همان طور كه يادآور شديم امكان دسترس از طريق متن به موضوعات نيز در برنامه وجود دارد.
از بين فهرست هاى موضوعى نهج البلاغه ، فهرست هاى موضوعى منتشر شده توسط آقايان: لبيب بيضون، اويس كريم، انصاريان، معاديخواه، و دشتى، به صورت خاص و يا مشترك، مورد تصحيح و استفاده قرار گرفته اند كه فرهنگ تفصيلى مفاهيم نهج البلاغه (فرهنگ آفتاب) در ده جلد، نوشته آقاى عبدالمجيد معاديخواه، با مزايايى همچون نمايه سازى جامع موضوعات و ايجاد ارتباط بين موضوعات از طريق ارجاعات، به عنوان كتاب مرجع، جهت پايه ريزى ساختار درختى موضوعات، در برنامه مورد استفاده قرار گرفته است.
يادآور مى شود كه فرهنگ ياد شده، از جهاتى همچون اشتباهات چاپى و نشانى ها و ارجاع هاى نادرست، توسط محقّقان مركز تحقيقات رايانه اى حوزه علميه اصفهان، مورد بازبينى و تدوين مجدّد قرار گرفت. اين موضوع بندى، جهت استفاده كاربران عرب زبان، توسط مترجمان مركز ياد شده، به زبان عربى برگردانده شد.
معجم
در اين بخش، فهرست كلمات موجود در نهج البلاغه ـ كه بيش از 74000 كلمه است ـ به همراه بخش كوتاهى از متن پيرامون هر كلمه و نشانى آن در كتاب، ديده مى شود. همچنين مى توان در اين فهرست، جستجوى حرفى انجام داد و فهرست كلماتى را كه حروف خواسته شده در آنها به كار رفته، به همان صورت مشاهده نمود. پس از آن، مى توان يكى از موارد نمايش يافته را گزينش و متن كامل را مورد بررسى قرار داد.
آيات 
در اين بخش، فهرست نام سور و آياتى كه در نهج البلاغه آمده، ديده مى شود كه با گزينش هر يك، مى توان نشانى آن را در كتابْ مشاهده نمود. از آن جا كه امام على(علیه السلام) در موارد متعددى، از آيات قرآن به صورت استشهاد، درج و تلميح در كلام خود استفاده نموده است، لذا از لحاظ تعداد آيات و حدّ و حصر آنها در نهج البلاغه، فهرست هاى گوناگونى ارائه شده كه با بررسى منابع گوناگون، فهرست آيات مندرج در انتهاى ترجمه و شرح نهج البلاغه ى مرحوم علامه محمد تقى جعفرى، به عنوان مرجع، در برنامه مورد استفاده قرار گرفته است. همچنين جهت تلاوت آيات، از صوت استاد ابوبكر الشاطرى استفاده شده است.
احاديث 
در اين قسمت، فهرست روايات نبوى موجود در نهج البلاغه به نمايش درمى آيد كه با گزينش هر يك، مى توان نشانى آن را در كتاب و همچنين نام و نشانى مصادر ديگرى كه اين حديث يا نزديك به مضمون آن را از قول رسول اكرم نقل نموده اند، مشاهده نمود.
البته بعضى احاديث نبوى نهج البلاغه، با صراحت كامل، از سوى حضرت على(علیه السلام)، به عنوان كلام حضرت رسول اكرم بيان شده اند و بعضى در بين كلام امام معصوم به گونه اى نقل شده اند كه به راحتى قابل تفكيك و تشخيص نيستند و لذا تعداد احاديث و حدود و ثغور آنها در نسخ مختلف، مشابه نيست. به همين جهت، با مراجعه به كتب گوناگون، فهرست احاديث نبوى مندرج در انتهاى كتاب ترجمه و شرح نهج البلاغهى علامه محمد تقى جعفرى، به عنوان مرجع، مورد استفاده قرار گرفت. گرچه مترجمان و شارحان نهج البلاغه، عموماً تنها به ارائه فهرستى از احاديثْ بسنده كرده اند، اما در اين نرم افزار، احاديث، بعضاً با ذكر مأخذ و يا نقل احاديث مشابه، بيان شده است.
مصادر
در اين بخش، براى هر كدام از خطبه ها و نامه ها و حكمت هاى نهج البلاغه، به تفكيك، نام و نشانى مصادر ديگرى كه آنها را نقل نموده اند، نمايش مى يابد. اين بخش، با استفاده از كتاب چهار جلدى مصادر نهج البلاغه و أسانيده، تأليف سيد عبدالزهرا حسينى خطيب (بيروت: مؤسسه الأعلمى، 1395ق)، تهيه و تدوين شده است. گفتنى است تمامى اعدادى كه مؤلف در اين كتاب به عنوان نشانى خطبه ها، نامه ها و حكمت ها استفاده كرده است، جهت تطبيق با متن عربى مورد استفاده در اين نرم افزار، تغيير كرده است.
شخصيت ها (اَعلام)
در اين بخش، فهرست اشخاص مشهورى كه نام آنها در نهج البلاغه آمده است، به همراه توضيحاتى در مورد شخصيت آنها نمايش مى يابد.
منابع مورد استفاده در اين قسمت عبارت اند از:
1. أعلام نهج البلاغة، محمد هادى امينى، ترجمه: ابوالقاسم امامى، بنياد نهج البلاغه، 1359ش، اوّل.
3. الغدير، علامه عبدالحسين امينى.
4. بحارالأنوار، علامه محمد باقر مجلسى.
شايان ذكر است كه در مواردى جهت توضيح درباره اعلام، كتب تاريخى متعددى مورد استفاده قرار گرفته است كه نشانى هر يك، در ذيل مطلب برگرفته از آن كتب، ذكر شده است.
امثال
مجموعه ضرب المثل هاى موجود در نهج البلاغه، در اين بخش، فهرست شده اند كه با گزينش هر يك مى توان نشانى آنها را در كتابْ مشاهده نمود.
منبع مورد استفاده اين قسمت، كتاب الأمثال و الحكم المستخرجة من نهج البلاغة، تأليف محمد غروى (قم: مؤسسة النشر الاسلامى التابعة لجماعة المدرسين، 1407ق) است.
امكانات
براى مرتبط سازى پنجره ها و تنظيم چاپگر، مى توان از اين بخش، بهره جست. از جمله قابليت هاى اين بخش از برنامه، امكان چاپ قسمت هاى مختلف، مانند: متن اصلى، موضوعات، ترجمه ها، و شرح ها و… با امكانات خاص است.
در انتها، بخشى با عنوان «درباره»، شامل: مجموعه اى از مقالات در موضوعات مربوط به امام على(علیه السلام)، نهج البلاغه، سيد رضى، شارحان و مترجمان نهج البلاغه، پيام هاى حضرت امام خمينى(ره) و مجموعه سخنرانى هاى مقام معظّم رهبرى درباره نهج البلاغه و تعدادى چند از مقالات «كنگره نهج البلاغه» و… است. همچنين توضيحاتى درباره نرم افزار و حوزه علميه اصفهان، در اختيار كاربر قرار مى گيرد.
اين نرم افزار، بر روى يك لوح فشرده (CD) قابل اجرا در محيط سيستم عامل ويندوز+9 و 2000 ارائه شده است.
در خاتمه، ضمن قدردانى از مجموعه دست اندركاران طرّاحى و توليد اين نرم افزار ـ كه مى تواند به عنوان منبعى فراگير در اختيار جامعه تحقيقاتى قرار گيرد و در سهولت دسترس به منابع، نقش بسزايى ايفا نمايد ـ، چند پيشنهاد كه مى تواند در ويرايش هاى بعدى اين برنامه مورد توجه قرارگيرد، ارائه مى نماييم.
چند پيشنهاد
1. ايجاد معجم ريشه اى لغات و امكان دستيابى به متن از طريق ريشه لغات،
2. امكان جستجوى عبارت در متن نهج البلاغه و شروح و ترجمه هاى آن،
3. امكان فيش بردارى از متون مختلف موجود در برنامه و موضوعات، و انتقال آنها به فايل،
4. امكان انتقال از طريق فهارس مختلف برنامه به متن، مانند فهرست اعلام و احاديث،
5. ايجاد فهرست مترادفات و امكان جستجو در آنها و با استفاده از آنها،
6. امكان استفاده هم زمان از فهرست موضوعات و نمايش متن.
به دليل جامعيت برنامه از جهت منابع ترجمه و شرح كه به ادّعاى طرّاحان آن، حاوى كلّيه ترجمه ها و شروح نهج البلاغه است، لازم ديديم فهرست اين منابع را كه مى تواند براى جمعى از محقّقان، مرجعى براى تحقيق به شمار آيد، به عنوان ضميمه در اختيار علاقه مندان قرار دهيم.
فهرست ترجمه هاى «نهج البلاغه» در اين برنامه 
1ـ نهج البلاغه، ترجمه: ناهيد آقا ميرزايى، تهران: انتشارات بهزاد، 1379ش، 944ص، اوّل.
2ـ نهج البلاغه، ترجمه: عبدالمحمد آيتى، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى بنياد نهج البلاغه، 1377ش، 1038ص، چهارم.
3ـ نهج البلاغه، سخنان على(علیه السلام)، ترجمه: ناصر احمدزاده، تهران: انتشارات اشرفى، 1378ش، 432ص، دوم.
4ـ نهج البلاغه، ترجمه: حسين بن شرف الدين اردبيلى، بى جا: دفتر نشر فرهنگ اهل بيت(علیه السلام)، 408ص.
5ـ ترجمه روان نهج البلاغه، ترجمه: سيد كاظم ارفع، تهران: انتشارات فيض كاشانى، 1378ش، 1382ص، اوّل.
6ـ نهج البلاغه، ترجمه: امير اسماعيلى، تهران: انتشارات طاهرى، 1346ش، 492ص، اوّل.
7ـ نهج البلاغه، ترجمه: محمد على انصارى، قمى، تهران: انتشارات نوين، 1354ش، 1218ص.
8 ـ نهج البلاغه، ترجمه: حسين انصاريان، تهران: انتشارات پيام آزادى، 1378ش، 914ص، اوّل.
9ـ نهج البلاغه، ترجمه: سيد نبى الدين اوليايى، بى جا، بى نا، 1379ش.
10ـ خورشيد هدايت (نهج البلاغه منظوم)، ترجمه منظوم: عباس ايراندوست، تهران: چاپ اسلاميه، 1344ش، 2ج، اوّل.
11ـ نهج البلاغه، ترجمه: محمد بهشتى، بى جا، انتشارات شهريور و تابان، بى تا، 467ص.
12ـ نهج البلاغه على(علیه السلام)، ترجمه: محمد تقى جعفرى تبريزى، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1378ش، 1241ص.
13ـ نهج البلاغه، مترجم: نامعلوم، تصحيح: عزيزاللّه جوينى، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى، 1368ش، 658ص، اوّل.
14ـ نهج البلاغه اميرالمؤمنين على(علیه السلام)، ترجمه: احمد سپهر خراسانى، تهران: انتشارات اشرفى، 1375ش، 1637ص، سوم.
15ـ نهج البلاغه، ترجمه: محمد دشتى، تهران: مؤسسه تحقيقاتى اميرالمؤمنين، 1376ش، 229ص، اوّل.
16ـ نهج البلاغه، ترجمه: مصطفى زمانى، قم: انتشارات نبوى، 1376ش، 1254ص، نهم.
17ـ نهج البلاغه، ترجمه: داريوش شاهين، انتشارات جاويدان، 1361ش، 856ص، دهم.
18ـ نهج البلاغه، ترجمه: محمد على شرقى، چاپ خورشيد، 1369ش، 390ص، اوّل.
19ـ نهج البلاغه، ترجمه: محمد جواد شريعت، اصفهان: كتاب خانه مشعل، 1360ش، 560ص.
20ـ نهج البلاغه، ترجمه: سيد جعفر شهيدى، تهران: انتشارات علمى و فرهنگى، 1368ش، 596ص، اوّل.
21ـ نهج البلاغه، ترجمه: سيد عبدالمطّلب شيرازى، چاپ خانه مروى، 1401ق، 950ص.
22ـ پرتوى از نهج البلاغه، ترجمه: سيد محمود طالقانى، پژوهش: سيد مهدى جعفرى، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى،1374ش، 724ص، دوم.
23ـ نهج البلاغه، ترجمه: كاظم عابدينى مطلق، تهران: انتشارات آفرينه، 1378ش، 1040ص، اوّل.
24ـ نهج البلاغه، ترجمه: حسين عمادزاده، 1358ش، 1262ص، اوّل.
25ـ نهج البلاغه در سخنان على(علیه السلام)، ترجمه: محسن فارسى، تهران: انتشارات اميركبير، 1376ش، 564ص، دهم.
26ـ نهج البلاغه، ترجمه: على اصغر فقيهى، تهران: انتشارات صبا، 1374ش، 894ص، اوّل.
27ـ ترجمه و شرح نهج البلاغه، ترجمه: سيد علينقى اصفهانى (فيض الاسلام)، تهران: انتشارات فقيه، 1375ش، 1340ص، اوّل.
28ـ ترجمه و شرح نهج البلاغه (تنبية الغافلين و تذكرة العارفين)، ترجمه: ملا فتح اللّه كاشانى، ويرايش و تنظيم: محمد جواد ذهنى، تهران: انتشارات پيام حق، 1378ش، 2ج، اوّل.
29ـ سخنان على(علیه السلام) از نهج البلاغه، ترجمه: فضل اللّه كمپانى، كتابفروشى فروغى، 1358ش، 494ص، سوم.
30 ـ نهج البلاغه امام على(علیه السلام)، ترجمه: اسدالله مبشّرى، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1366ش، 493، سوم.
31 ـ خورشيد بى غروب(نهج البلاغه)، ترجمه: عبدالمجيد معاديخواه، تهران: نشر ذرّه، 1374ش، 519ص، اوّل.
32ـ نهج البلاغه ـ ميراث درخشان على(علیه السلام)، ترجمه: محمد مقيمى، تهران: كتابفروشى سعدى، 1354ش، 1377ص، دوم.
33ـ ترجمه گويا و شرح فشرده اى بر نهج البلاغه، ترجمه: جعفر امامى و رضا آشتيانى، زير نظر: ناصر مكارم شيرازى، قم: مؤسسه مطبوعاتى هدف، 3ج، ششم.
34ـ نهج البلاغه، ترجمه: ذبيح اللّه منصورى، انتشارات نقش انديشه، 1378ش، 1018ص، اوّل.
35ـ نهج البلاغه (ترجمه و شرح و تفسير)، علامه سيد ذيشأن حيدر جوادى، قم: انصاريان، 1999م، 797ص، اوّل.
36- Un groupe de specialistes. LA VOIE DE L’ELOQUENCE. GHUM. Ansariyan Publication، P.731. 1986.
37- Angelo Terenzoni. NAHJUL BALAGHA - Imam Ali. Roma. Centro Culturale Islamico Europeo، P.300. ه.
38- S.M. Askari Jaferi. NAHJUL BALAGHA-HAZRAT ALI Tehran. Golshan Printing House، P.560. 1960.
39- P. Danesh Kugiuri. NAHJ AL-BALAGHAH. Tehran. Organizzazione Mondiale Per la Diffusione Dell’Islam. P.241. 1981.
40- M.A. Anzaldua-Morales. CUMBRE DE LA ELOCUENCIA (Nahy-ul-Balaghah). New York. Tahrike Tarsile Qur’an، Inc. P.547. 1988.
41. Syed Ali Reza. Imam Ali-NAHJUL BALAGHA. Qum. Ansarian Publication، Vol.1 2، . 1988.
فهرست شرح هاى (نهج البلاغه) در اين برنامه 
1ـ ترجمه و شرح نهج البلاغه، عزّالدين جعفر بن شمس الدين آملى، مشهد: امور فرهنگى و اجتماعى آستان قدس، بى تا، 332ص.
2ـ شرح نهج البلاغة، عزّالدين عبدالحميد بن هبة اللّه بن أبى الحديد المعتزلى المدائنى، قاهره: دار احياء التراث العربى، 1385ق، 20ج، دوم.
3ـ شرح نهج البلاغة (المصباح، شرح كبير)، كمال الدين ميثم بن على بن ميثم البحرانى، تهران: مطبعة خدمات چاپى، 1396ـ 1404ق، 5ج، دوم.
4ـ اختيار مصباح السالكين (شرح نهج البلاغة الوسيط)، ميثم بن على بن ميثم البحرانى، مشهد: مجمع البحوث الاسلامية، 1366ش، 686ص، اوّل.
5ـ نهج البلاغه منظوم، ناظم: محمد على انصارى قمى، تهران: انتشارات علمى، 1327ش، 10ج.
6ـ شرح نهج البلاغة المقتطف من بحارالأنوار للعلامة المجلسى، استخراج و تنظيم: على انصاريان، تهران: وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامى، 1408ق، 3ج، دوم.
7ـ معارج نهج البلاغة، ظهيرالدين أبو الحسن على بن زيد البيهقى فريد خراسان، قم: مكتبة آية اللّه العظمى المرعشى النجفى، 1409ق، 468ص، اوّل.
8 ـ ترجمه و تفسير نهج البلاغه، محمد تقى جعفرى تبريزى، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1376ش، 27ج، هفتم.
9ـ توضيح نهج البلاغة، السيد محمد الحسينى الشيرازى، طهران: دار تراث الشيعة، بى تا ،4ج.
10ـ منهاج البراعة فى شرح نهج البلاغة، ميرزا حبيب اللّه الهاشمى الخوئى، طهران: المكتبة الاسلامية، 1405ق، 21ج، چهارم.
11ـ منهاج البراعة فى شرح نهج البلاغة، قطب الدين أبو الحسين سعيد بن هبة اللّه الراوندى، قم: مكتبة آية اللّه المرعشى العامة، 1406ق، 3ج.
12ـ نهج البلاغه از ديدگاه قرآن، ترجمه و شرح: مصطفى زمانى نجف آبادى، قم: انتشارات پيام اسلام، 1360ش، 4ج، اوّل.
13 ـ أعلام نهج البلاغة، على بن ناصر السرخسى، طهران: وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامى، 1366ص، اوّل.
14 . بهج الصباغة فى شرح نهج البلاغة، محمدتقى التسترى، طهران، دارأميركبير للنشر، 1376ش، 14ج، اوّل.
15ـ منهاج الولاية فى شرح نهج البلاغة، عبدالباقى صوفى تبريزى. تصحيح و تحقيق: حبيب اللّه عظيمى، تهران: دفتر نشر ميراث مكتوب، 1378ش، 2ج، اوّل.
16ـ نهج البلاغه، شرح: محمد عبده، طهران: مؤسسة الأعلمى، بى تا، 2ج.
17ـ شرح نهج البلاغه، محمد صالح بن محمد باقر قزوينى روغنى، تصحيح: سيد ابراهيم ميانجى، تهران: چاپ اسلامية، 1380ق، 4ج.
18ـ حدائق الحقائق فى شرح نهج البلاغة، محمد بن الحسين بن الحسن البيهقى (قطب الدين الكيذرى)، قم: مؤسسة نهج البلاغة و نشر عطارد، 1375ش، 2ج، اوّل.
19ـ نهج البلاغه، تحقيق و شرح: محمد ابوالفضل ابراهيم، بيروت: دارالجيل، 1416ق، 2ج، دوم.
20ـ شرح نهج البلاغة، ابن ميثم البحرانى، ترجمه: قربانعلى محمدى مقدم، مشهد: بنياد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى، 1375ش، 5 ج، اوّل.
21ـ شرح نهج البلاغه، ميرزا احمد مدرّس وحيد (ميرزا آقا)، بى جا، بى نا، بى تا.
22ـ فى ظلال نهج البلاغة محاولة لفهم جديد، شرح: محمد جواد مغنية، بيروت: دارالعلم للملايين، 1972م، 4ج، اوّل.
23ـ پيام امام، ناصر مكارم شيرازى و همكاران، تهران: دارالكتب الاسلاميه، 1375ش، 2ج، اوّل.
24ـ شرح نهج البلاغة، السيد عباس على الموسوى، بيروت: دارالرسول و دارالمحجة البيضاء، 1418ق، 5ج، اوّل.
25ـ شرح نهج البلاغة، شارحٌ محقّق من أعلام القرن الثامن، تحقيق: عزيز اللّه العطاردى، تهران: بنياد نهج البلاغه و انتشارات عطارد، 1375ش، 530ص، اوّل.
[1] . براى اطلاعات بيشتر در مود چگونگى تهيه نسخه بنياد نهج البلاغه، ر.ك به مقاله «آشنايى با نهج البلاغه» مندرج در: وقف، ميراث جاويدان، سال هفتم، شماره اول و دوم.

منبع :احسان سرخه‌اى؛علوم حديث ـ شماره 18 ، زمستان1379